وضعیت: «در حال تأیید»
سهپایه sepâye [گونۀ دیگر: اسپایه]
یک. (اسم) ۱. وسیله‌ای با سه پایه برای گذاشتن چیزی بر روی آن.
ق۵. جُناغ سهپایه بُوَد که علما دستار بر او نهند (اسدی۲، ۲۴۱) ║ ق۶. الشِّجَارُ: سهپایه که جامه برافکنند (کرمینی۱، ۱/۳۵۲) ║ ق۷. الحُبُّ خنب بزرگ و سهپایه که خنب و سبوی بر وی نهند؛ و الحُبّ: دوستی؛ و الحِبُّ: دوست (تاج الاسامی، ۱۱۶) ║ ق۸. خواستم از خادم مطبخ حساب/ برّه‌ای کان کشت و بر سهپایه برد (کمال خجندی، ۲/۱۰۱۳) ║ ق۹. الحُبّ: دوست‌ناک شدن... ـ و سه پایه که خم و سبو برو نهند (دهار، ۱/۲۱۱) ║ ق۱۰. جمعی مطربان ایستاده و یاتوغن و کمانچة خطایی و نی از دو نوع بعضی نَفَس در سرنی کنند و بعضی در پهلوی و تنبک خطایی و موسیقار و طبل دورویه بر سهپایه نهاده به‌اصول می‌زنند (روملو، ۱/۲۷۰) ║ ق۱۱. بار دوم به دولت از اسب فرودآمده، بندوق بر سهپایه نهاده، مجرا گرفتند (عبدالستار لاهوری، ۱۷۶) ║ ق۱۲. ظرف سفالی بزرگی را بر سه‌پایه‌ای که بلندی آن به‌مقدارِ یک شبر باشد نصب کنند (عقیلی خراسانی، ۴۵) ║ ق۱۴. دیدم در حیاط زیر درخت گردوی بزرگ از یک طرف پرده‌ای آویخته، دست‌گاه عکاسی را روی سه‌پایة خود نهاده... در پیشِ روی او به‌فاصلة چند قدم کرسی گذاشته شده، ماه‌رخ و زینب و اسد متفکر ایستاده‌اند (طالبوف۲، ۱۰۲) ║ ۱۳۳۱ش. سابقاً کارِ من همه‌اش خرید رنگ و قلم‌مو و توال و کاغذ و مداد و سهپایه بود (علوی۲، ۶۴) ║ ۱۳۴۳ش. لاشه‌های گوشت بر سه‌پایه‌های بلند جلوی دکان‌ها و چادرها آویخته، و بساط قهوه‌چی‌ها برپا. اما صاحب دکان پای پیش‌خوان به‌خواب رفته (آل‌احمد۴، ۱۱۴) ║ ۱۳۷۵ش. کاکایی می‌خواست تیربارش را روی سهپایه بنشاند (مندنی‌پور۱، ۲/۵۷۰)
۲. (احکام نجوم) صورت فلکی در آسمان جنوبی به شکل سه‌پایة نقاشان.
ق۵. سه دیگر: ستاره‌ای است اندر صورت لورا - روشن - آن را نسر واقع خوانند زیرا که به کرکسی ماند که بال‌ها خوابنیده دارد. و عامه او را سهپایه گویند و به تازی اثافی گویند. و موضع وی سر جَدی است (قطّان مروزی، ۱۱۶) ║ ق۶. صورت دیگر شلیاق است و او را نیز لورا خوانند و آن چنگ رومی باشد و سلحفاة نیز گویند و کواکب او ده است از آن جمله یکی است روشن در قدر اوّل او را نسر واقع خوانند و عوام آن را سهپایه خوانند کی آن کوکب با دو کوکب دیگر بر مثال مثلثی است (شرف‌الدین مسعودی۱، ۱۰۱)
۳. وسیله‌ای فلزی با سه پایة متصل به صفحه‌ای گرد و توخالی که دیگ، کتری و مانند آنها را روی آن می‌گذارند و روی آتش قرار می‌دهند.
ق۶. ز سه کم‌تر نشاید هیچ مایه/ ناستد دیگ‌پایه بی سهپایه (عطّار۶ (؟)، ۲۰۲) ║ ق۸. تُنگ و سبوی باز بین دیگ سهپایه واطلب/ هرچه بود ز بیش‌وکم ما حضری بیار کو (نزاری، ۲/۳۱۱) ║ ق۱۰. صلیبی دایرة مقفل، پایه‌های آن برآمده مثل پایه‌های سهپایه که بر سر تنور می‌نهند (محمد حافظ، ۴۹) ║ ق۱۳. ظرف سیزدهم ماهیِ جزدیزی است و آن چنان باشد که ماهی تازه را خوب شسته... اوجاق یا تنوری را آتش کرده که خوب داغ شود بعد آتش آن را کشیده و سهپایه در وسط آن گذارده و ماهی را روی سهپایه نهاده... (آشپزباشی، ۵۵) ║ آب را در ظرفی نمودم و آن را بر سهپایه نهادم (رستم الحکما، ۱۵۷) ║ ۱۳۱۱ش. بوته از روی سهپایه برگشت، مایع زنگاری آن روی زمین پخش شد و آتش شعله زد (هدایت۵، ۱۸۱) ║ ۱۳۴۶ش. آمنه... کتری را گذاشت روی سهپایه (ساعدی۵، ۱۶۷) ║ ۱۳۷۰ش. کتری چدنی چای که دود یک‌دست سیاهش کرده‌بود، روی سهپایه اجاق قرار داشت (میرکاظمی، ۹)
۴. سه رکن و اساس تشکیل‌دهنده یا نگهدارندۀ چیزی.
ق۶. دست فنا مردم را چنان از دنیا به در می‌افکند که خاک را از سرای به در افکنند، وزارت سلطان جهت تاج‌الدین ابوطالب کدخدای اتابک بوزابه تقریر کرد و اتابک بوزابه را به خدمت سلطان آورد، او و اتابک بوزابه و امیرعباس، سه‌پایه‌ای محکم بزدند، چون شاخه‌های لبلاب به هم برپیچیده شدند (ابوالرجاء۱، ۱۸۹) ║ به اشک چون نمک من که بر سه‌پایة غم/ تنم زگال و دلم آتش است و سینه کباب (خاقانی۱، ۵۳) ║ ق۱۴. ایجاد بر سهپایه گذارَد پیِ وجود/ حُسن بدیع و عشق زکی، عقل بی‌قصور (ادیب‌الممالک، ۲/۵۶۳) ║ ۱۳۱۵ش. این روش سه‌پایة برنهاده وبرابرنهاده و هم‌نهاده، قاعده‌ای است که هگل در استخراج همة مقولات، بلکه در سِیر همة موجودات عمومیت داده‌است (فروغی، ۳/۴۵) ║ ۱۳۴۸ش. گرچه آن سه‌پایی یا سه‌پایه‌ای که برشمردم، در آخرین تحلیل یکی بیش نبودند و نیستند، اما هرسه متوجه این نکته بودند و هستند که اگر دریچة اطمینانی پیش پای روشن‌فکر نگذارند، چه خطرها که برخواهد خاست (آل‌احمد۵، ۲/۴۸)
۵. ستون چوبی دارای سه پایه که در زمین فرو و استوار می‌کنند و برای ساختن سد، پل یا حصار و حفاظ به کار می‌برند.
ق۶. سپاه اسکندر را دیدند... خرپشته‌ها زده و تیرها و سهپایه زده (طرسوسی، ۲/۳۲۶) ║ ق۸. خاصیت ۳۲ در ۳۲؛ چون ماه به دوازده درجۀ حوت یا ۲۸ درجه یا ۱۹ درجۀ حَمَل رسد و مسعود باشد این شکل را بر چند پارۀ آبگینه نقش کنند و سال که باران نیاید برسرِ کوهی بَرند که چشمه‌های آب بسیار بُوَد سهپایه بسازند و برسرِ چشمه نهند (شمس‌الدین آملی، ۳/۵۳۶) ║ ق۹. لشکر منصور... از توره‌ها و گاوسپرها و سه‌پایه‌ها گرد خود حصاری ساختند (شامی، ۲۳۳) ║ امیر شاه‌مَلِک... سه‌پایه‌های بلند استوار ساخته درمیان آب به‌نزدیک یکدیگر برافراختند و بربالایِ آن چوب‌ها انداخته، برطریق جسر استوار ساختند، و از هردو جانب قلعه تا آنجا که پایه‌های سهپایه بر زمین می‌رسید راهی پهن که سپاه منصور برزیرِ آن متمکن توانند ایستاد - که به محاربه و مدافعه قیام نمایند - مرتب و پرداخته شد (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۱۷۱) ║ آن حضرت... امیرشاه‌مَلِک را فرمود که درطرفِ دریا که سه رکن قلعه در آب بود، سه‌پایه‌های بلند و چوب‌ها استوار ساخته و به خس‌وخاشاک راهی پهن که سپاه منصور بر آن ایستاده جنگ توانند کرد ترتیب داد (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۹۴۵) ║ ق۱۳. به‌جهت آنکه آب رودخانه به دهنۀ نهر میل کند، هرساله چوب‌های قوی به‌عرض رودخانه نصب می‌نمایند و چوب و برگ بسیار عقب آنها می‌ریزند و این‌ها را به اصطلاح خودشان سه پایه می‌نامند گاهی سیلاب این سه پایه‌ها را می‌برد و آب سوار نهر نمی‌شود و همیشه باید چوب‌های بسیار حاضر باشد که در چنین اوقات بعد از سیل فوراً مشغول سه پایه زدن شوند (عباس میرزا، ۱۹۳)
۶. وسیله‌ای برای شکنجه یا مجازات با سه پایه که مجرم را به آن میبستند و شلاق می‌زدند.
ق۷. هرکو خلافِ رایِ تو نُه‌پایه برشده‌ست/ امروز بر سهپایه رَوَد بهرِ اعتذار (کمال‌الدین اصفهانی، ۱۴۴) ║ ق۱۳. سردار کلّ... بیست‌وپنج نفر صاحب‌منصب و سرباز آنها که خیلی شرارت کرده‌بودند به‌اسم‌ورسم ازمیانِ فوج بیرون کشیده در میدان ارک به توپ و سهپایه بسته نفری هزار تازیانه زده (دولت علیّه، ۲/۱۰۸۷) ║ ق۱۴. دیدم سهپایه آورده‌اند و... یک نفر را با سر برهنه و پیراهن سفید، شخص کامل کلفتی بود. گفتند حاجی نانوا پسر حاج حسن است که دیشب از او خیانتی در نانواخانه دیده و امروز هفتاد تازیانه به او باید بزنند (محمد کمره‌ای، ۱/۵۳۵) ║ ۱۳۰۹ش. یحتمل رئیس قشون یا مشّاق نظام شده که جوانان ما را به‌اسمِ این‌که چرا بد مشق کردی، به سهپایه بسته شلاق بزنند و بررویِ کرسی نشسته ما را در حضورشان بازدارند و مورد عتاب و خطاب واقع شویم (نواب رضوی، ۲/۹۲۷) ║ ۱۳۶۸ش. سهپایه وسیله‌ای از سه تیرک شبیه سه‌پایة قپان بود که معکوس نهاده محکومین را از سر در آن انداخته به پایشان چوب می‌زدند. (پ) (شهری۲، ۶/۶۴)
۷. سکویی با سه پله که سخنران بالای آن ایستاده یا نشسته سخنرانی می‌کند.
ق۱۱. به‌واسطه که در کتب سِیَر نگاشته شده، سه‌پایه‌ای ساخته‌بودند و بر پایة اوّلین ایستاده، بنده‌های خدا را به‌سوی خدا می‌خواندند (عبدالستار لاهوری، ۹۹)
۸. وسیله‌ای با سه پایه متصل به سطحی صاف برای نشستن روی آن.
۱۳۲۰ش. اغلب سه‌پایه‌ام را نزدیکِ پنجره می‌آوردم و ساعت‌ها همان‌جا نشسته چشم به آسمان می‌دوختم (جمالزاده۲، ۲۶۵) ║ ۱۳۳۴ش. گاهی هم در سر چهارسو در پشت کلک آتش روی سهپایه می‌نشستم و ذرت بو می‌دادم (جمالزاده۱۱، ۱۲) ║ ۱۳۵۰ش. بعضی‌ها کنار در ایستاده‌اند بعضی پای دیوارها نشسته‌اند. مادرم چندتا سه‌پایة کوتاه هم از راه‌رو برایشان می‌آورد (شاملو۳، ۱۵۱) ║ ۱۳۶۲ش. موشه سفاردنیک... پیر در پشتِ دکان رویِ سهپایه نشسته‌است (باستانی، ۲/۵۷۴)
دو. (صفت) ۱. دارای سه پایه برای قرار گرفتن و استوار شدن روی زمین.
ق۶. از خنجر دورویه سه‌کشور گرفتنش/ وز پرچم سهپایه دوسلطان شکستنش (خاقانی۱، ۵۳۰) ║ ۱۳۱۲ش. مرد... پیش رفت و روی صندلی سه‌پایه‌ای کنار آتش نشست (مستعان، ۱/۶) ║ ۱۳۲۱ش. در سمت راست این منبر و میز تختة سه‌پایة سیاهی گذاشته و روبه‌روی این میز و منبر از دو طرف دو ردیف نیم‌کت‌های دونفری وصل به‌هم که جلوِ هر نفری یک جعبه‌ای هم داشت که درِ آن کار میز را صورت می‌داد، پرداخته شده‌بود (عبدالله مستوفی، ۲/۷۰) ║ ۱۳۵۳ش. کلاس برای همه نیست و کلاس ما درواقع یک ناهارخوری است با یک میز سرتاسری و دُورش صندلی‌های سه‌پایة کوتاه (پهلوان۱، ۹۸) ║ ۱۳۵۸ش. سرپاسبان قربان نیازی با آن مسلسل سهپایه... رسیده‌بود (ابراهیمی۱، ۶/۸۳) ║ ۱۳۶۸ش. کرۀ مَشکی: ... کره‌ای حاصل‌شده از طریق زدن که دوغ را در مَشک ریخته دهانش را بسته، دو دست‌گیرۀ تهش را که مچ پای پوست بز بود به طناب سهپایه بسته دهانه‌اش را گرفته عقب‌وجلو می‌کردند (شهری۲، ۲/۴۱۳)
۲. ( در مورد منبر یا سکوی سخنرانی) دارای سه پله.
ق۶. زنِ انصاری بود، او را پسری بود نجّار، آن پسر بیامد و از بهر رسول علیه‌السّلام منبری ساخت سه پایه (هزار حکایت، ۱/۶۷۵) ║ ق۷. عباس منبری سهپایه ساخت. پیغامبر... در مسجد آمد و چوب را که پیوسته بر دست گرفتی به گوشة مسجد بنهاد و بر منبر رفت و خطبه آغاز کرد (محمد تستری، ۵۰۳) ║ منبرِ مِه‌تر که سهپایه بُده‌ست/ رفت بوبکر و دوم پایه نشست (مولوی۲، ۲/۳۰۷) ║ ق۹. گفتند: یا رسول‌الله دستوری ده تا ازبهرِ تو منبری سازیم تا بر آنجا نشسته خطبه می‌کنی گفت: روا باشد. منبری راست کردند سه پایه (ابوالمحاسن جرجانی، ۱/۱۱۳)