اتفاقی

وضعیت: «تأییدشده»
اتفاقی ‎ettefâqi‎ [گونۀ دیگر: اتفاقیه؛ جمع: اتفاقیات؛ <← اتفاق + -ی (سازندۀ صفت/ قید)>]
‌یک‌. (صفت) ۱. (درمورد چیزی یا امری) که وجود یا روی دادن آن پیش‌بینی‌ نشده و بی‌علت یا بدون منظور و غیرعمد است.
ق۵. ایستادن عالم اندرین حد که ایستاده‌است اولی‌تر نَبُود از ایستادن وی به حدی دیگر الا به‌اتفاق و کار اتفاقی دائم نَبُود (ابن سینا۳، ۲۰) ║ ق۶. بباید دانست کی کارهای طبیعت کاری اتفاقی و بیهوده نیست لکن عنایت ایزدی است (جرجانی۱، ۶۱) ║ ق۷. با خود گفتم: کلمه‌ای است اتفاقی که برزبان او برفت (دهستانی، ۱‏/۵۲۳‏) ║ ق۸. هر سه‌ کس ... از امور اتفاقی و اختلاف زمانه درشگفت ماندند. و خود را از آن کار ملامت‌زده کردند (ثغری، ۲۵۰) ║ ق۱۰. صحبت خوش است با تو گر اتفاق افتد / کوشش چه سود دارد چون دولت اتفاقی ا‌ست (اهلی، ۸۹) ║ ق۱۲. اسفندیار خان ... عاقبت‌الامر به زخم تیر تفنگی اتفاقی ... نقد حیات به قابض ارواح سپرد (محمد مروی، ۲‏/۷۱۶‏) ║ ق۱۳. صدارت امیرنظام و میرزاآقاخان یک حادثة اتفاقی بود (ملکم خان، ۱‏/۵۹‏) ║ ق۱۴. اگر کارش وفاقی یا نفاقی‌ست / تمام کار عالم اتفاقی‌ست (ایرج میرزا، ۸۹) ║ ۱۳۱۵ش. چون به نباتات می‌رسیم یک اندازه امور اتفاقی و استثنایی در آن‌ها می‌بینیم که پیش‌بینی نمی‌توان کرد و متعارفاً آن‌ها را حمل به اتفاق می‌کنیم (فروغی، ۳‏/۲۷۸‏) ║ ۱۳۴۹ش. آقاجان در برخوردهای اتفاقی با واعظ سعی می‌کرد آرام بمانَد، ولی من برقِ کینه و نفرت را در نگاهِ او همیشه می‌دیدم (پزشکزاد۱، ۱۹۹) ║ ۱۳۸۶ش. همخوانی پانزده دست‌نویس با خویشاوندهای گوناگون را در لفظی که بر آن نیز نقصی وارد نیست، نمی‌توان اتفاقی گرفت (جلال خالقی مطلق: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴‏/۲۷۰‏)
۲. (درمورد چیزی یا کسی) که مورد توافق دو یا چند نفر است.
ق۷. من زآنِ توام تو هم مرا باش / خوش باش به عشق اتفاقی (عراقی، ۱۳۹) ║ ق۸. که صحبت نفاقی است یا اتفاقی / و زین دو دل مرد دانا بلرزد - اگر خود نفاقی است جان را بکاهد / وگر اتفاقی ا‌ست هجران نیرزد (ابن ‌یمین، ۴۰۴) ║ پادشاه از ایشان پرسید که من کیستم؟ جمله به‌اتفاق آواز برآوردند که تو شاه غازان ... همگنان را معلوم شد که سلطان آن قوم اتفاقی‌ است نه استحقاقی (بناکتی، ۴۶۲) ║ ق۱۳. کلادستون ... سخن از عهدنامۀ اتفاقی در میانِ انگلیس و عثمانی را به‌ میان آورده (اختر، ۲‏/۱۰۳۹‏) ║ ۱۳۳۵ش. باید دانست که علت فاعلی و مادی و صوری اتفاقی حکماست (الهی قمشه‌ای، ۱‏/۶۰‏)
‌دو‌. (اسم) ۱. (منطق) قضیۀ شرطیه‌ای که در آن میان مقدم و تالی هیچ ضرورتی برقرار نباشد.
ق۷. متّصلات چنانکه گفته آمده‌است لزومی باشد یا اتفاقی و ... از لزومی لفظی و اتفاقی خالص نتیجه نیاید (خواجه نصیر۲، ۲۵۹) ║ فرضِ صدقِ مقدّم در صدقِ اتفاقی هیچ مدخل ندارد (قطب‌الدین شیرازی، ۲‏/۹۱‏)
۲. ⇅ اتفاقی‏‌یک‌. ۱.
۱۳۱۵ش. چون به حیوان می‌رسیم این احوال اتفاقی که پیش‌بینی نمی‌توان کرد بسی افزون می‌شود، زیرا علاوه‌بر اتفاقیاتی که حیوان در آن‌ها با نبات شریک است، اعمالی هم دارد که به‌هیچ‌وجه نمی‌توان از پیش حکم کرد (فروغی، ۳‏/۲۷۸‏)
‌سه‌. (قید) به‌طور پیش‌بینی‌نشده و بی‌علت یا بدون قصد و منظور.
۱۳۲۰ش. مسیو شولتس ... این کتاب را اتفاقی نخریده‌ بود (علوی۳، ۵۰) ║ ۱۳۵۳ش. مگسی سبز ... اتفاقی گذرش افتاده‌ بود به دباغ‌خانه (گلاب‌درّه‌ای۱، ۲۶۵) ║ ۱۳۸۳ش. اگر بگویی اتفاقی از اینجا رد می‌شدی باور می‌کنم (وفی، ۱۶۰)
ترکیبات: قضیۀ اتفاقی؛ قیم اتفاقی