وضعیت: «تأییدشده»
ابله ablah [گونۀ دیگر: ابلاه، ابلهه؛ جمع: ابالهه، ابله‌ها، ابلهان، بله، بلها؛ <عربی>]
یک. (صفت) ۱. فاقد عقل و هوش کافی و ناتوان در یادگیری، فهم مسائل و تصمیم‌گیری درست؛ نادان.
ق۴. این مَلِک را هیچ دانایی نیست که وی سخت ابله شده‌است (بلعمی۱، ۹۷۵) ║ ق۵. این ترکِ ابله این چُربک بخورد و ندانست که کفران نعمت شوم باشد (بیهقی۱، ۳۲۶) ║ ق۶. تو در این دو خصلت ناهموار بدان دو مرد مانی که یکی ساده و ابله بُوَد و یکی طرار و سراندرون (محمد بخاری، ۱۲۲) ║ ق۷. باشد که سؤال به‌جهتِ آن کنند که مجیب ابله بُوَد تا بلاهتش ظاهر شود (خواجه نصیر۲، ۵۸۵) ║ ق۸. به خانه‌ای که رهِ جان نمی‌توان بستن / چه ابله‌اند کسانی که دل همی‌بندند (امیر خسرو۴، ۴۳۵) ║ ق۹. آن دو نادان ابله دست در دست هم نهادند و این عهد کردند (بیغمی، ۲/۳۱۹) ║ ق۱۰. مؤذنی ابله را دیدند که در صحرا بانگ نماز می‌گفت و می‌دوید و گوش فرامی‌داشت (فخرالدین صفی، ۴۰۸) ║ ق۱۱. طبیب دانا با خود اندیشید که این راجه به‌غایت ابله است (خالقداد۱، ۳۵۴) ║ ق۱۳. پادشاه ... گفت ... یا این مرد ابله باشد یا خذلانی در راهش آمده باشد (آورده‌اند، ۱۳۰) ║ دین است بر این گروه ابله دشوار / دنیاست بر این مردم نادان آسان (ناشناس: نورالدین جزایری، ۱/۱۷۵) ║ ق۱۴. هرکه در این پایه و مایه نباشد، ابله یا بلید است و محروم از رأیِ سدید (اعتمادالسلطنه۳، ۷۶) ║ ۱۳۱۱ش. ماهی‌فروش همین‌که چشمش به ریش بلند و پک‌وپوز مضحک عابد افتاد فهمید که از او ابله‌تری پیدا نخواهد کرد (مسعود۱، ۱۱۱) ║ ۱۳۳۸ش. آیا این‌قدر ابلهم که نفهمم او نگهدارندۀ من نیست و یک روز باشد یا صد سال بالاخره راهی‌ام خواهد کرد؟ (افغانی، ۴۸۶) ║ ۱۳۸۲ش. این یک تراژدی است از رفتار و کردار آدمی ابله و ساده‌لوح که نمی‌داند چرا بی‌علت به دوست و دشمن خودش کمک می‌کند (محمدعلی۲، ۲۸۷)
۲. (برای توهین) به‌عنوان دشنام به‌کار می‌رود.
ق۵. عالِم شهر همین خواهد لیکن به زبان / بنگوید چو من ابله دیوانۀ خر (فرّخی، ۱۷۳) ║ ق۶. داراب گفت ای پیر ابله٬ تو که باشی که ناگفته بنشینی؟ برخیز و به یک پای بایست تا بگویم که چه باید کردن (طرسوسی، ۱/۴۵۴) ║ ق۷. گفت ای دغای ابله و قوّاد قلتبان / چون کیر و نان و جامه نباشد، کم از طلاق (سعدی۵، ۹۲۴) ║ ق۹. ای نادان ابله، در میدان این اژدرها چرا آمدی؟ (بیغمی۱، ۶۳۶) ║ ق۱۳. ای قوم ابله و نادان این را با خداوند معاوضه می‌نمایید؟ (فاضل همدانی۱، ۳۹۴) ║ ق۱۴. من ابله نیز که هم نادان و هم گرفتار این عصیان و هذیانم، گمان کردم روزنامۀ قانون اهمیتی دارد (اعتمادالسلطنه۳، ۱۱۸) ║ ۱۳۱۲ش. این ابله وقت رفتن یک کلمه از زیبا و از آن‌همه عشق و سوز که در اول شب داشت نگفت (حجازی۲، ۴۰۱) ║ ۱۳۴۱ش. آیا هیچ معلم فرزانه‌ای شاگردی را به‌خاطر آنکه در روی او ایستاده و گفته است: تو مردک ابله بی‌سوادی هستی، مجازات می‌کند؟ (آموزگار، ۳۵) ║ ۱۳۶۰ش. مردم همه دایم ز قفای زر و سیم‌اند / اما من ابله ز قفای رفقایم (حالت۱، ۲۵۵)
دو. (اسم) ۱. ⇅ ابلهیک. ۱.
ق۴. منوچهر خندید و گفت آنگهی / که چونین نگوید مگر ابلهی (فردوسی، ۱/۱۳۹) ║ ق۵. یک است ابلهان را شتاب و شکیب / سواران بد را چه بالا چه شیب (اسدی۳، ۳۴۷) ║ ق۶. ابلهی دید اشتری به چرا / گفت نقشت همه کژ است چرا (سنایی۳، ۱۱) ║ ق۷. جالینوس ابلهی را دید دست در گریبانِ عالِمی زده، و بی‌حرمتی همی‌کرد (سعدی۲، ۱۲۹) ║ ق۸. نبازی عشق و دل در کس نبندی / دگر چون ابلهان بر خود نخندی (عبید، ۱۷۴) ║ ق۹. وگر صد دفتر حکمت بر ابله / بخوانی آیدش بازیچه در گوش (کاشفی۲، ۳۰۲) ║ ق۱۰. میرزا به استصواب ابلهان شش ماه در دیلمان مکث نمود (روملو، ۳/۱۲۵۱) ║ ق۱۱. مده تعریف را ترجیح بر پند / که ابله را ستایش می خوش آید (طرزی، ۷۳) ║ ق۱۲. بر همه یکسان تکالیف خدا / تا که عاقل گردد از ابله جدا (نشاط، ۲۶۴) ║ ق۱۳. نمودن زیانکاری ازبرای ابله بازیچه است٬ اما صاحبِ فطانت را حکمت هست (فاضل همدانی۱، ۱۱۴۶) ║ ق۱۴. اگر صُداع برَد ابله از تو باک نه زانک / شراب کهنه به مغز جوان خمار آورد (ادیب‌الممالک، ۲/۱۷۸) ║ ۱۳۱۶ش. کدام ابله است که پول بدهد و این مایۀ نکبت را به خانۀ خود ببرد؟ مگر مردم مغزِ خر خورده‌اند؟ (نفیسی۲، ۳۲۱) ║ ۱۳۴۰ش. درست است که داستانِ شما سبزعلی را تا حد ابله یا دیوانۀ مضحکی پایین می‌آورَد، اما من بشخصه این موضوع را قبول ندارم (صادقی، ۱۲۴) ║ ۱۳۸۹ش. باور نمی‌کردم واقعاً خودشان باشند، مثل تمام ابله‌ها در تمام طول صحبتمان فقط تشکر می‌کردم (محمدحسن شهسواری: خردنامۀ همشهری، ش۶۱/۳۴)
۲. ⇅ ابلهیک. ۲.
ق۴. مروان گفت: یا ابله٬ تو را به نام چه کار بود، خداوندِ نشان را بایست گرفتن (بلعمی۲، ۴/۱۰۳۲) ║ ق۵. یکی گفت کای ابله روزکور / همی دست با چرخ سایی به‌زور (اسدی۳، ۲۰۴) ║ ق۶. بوریحان را خنده آمد و گفت: ای ابله٬ ندانی که به چنان جای‌ها نباید اِستاد؟ دو دِرَم به باد دادی (نظامی عروضی، ۹۳) ║ ق۷. گفت ای ابله، برو بر من مران / تو عمارت از خرابی بازدان (مولوی۲، ۲/۴۱۷) ║ ق۸. پدر گفت ای ابله٬ غلط در لفظ ایثار کرده‌ای که به‌تصحیف خوانده‌ای (عبید، ۲۴۷) ║ ق۹. یهودی گفت ای ابله بی‌بصیرت٬ کسی که ازبرای جهودی خصمی کند آیا برای جگرگوشۀ خود چه‌ها خواهد کرد (کاشفی۱، ۳۸۱) ║ ق۱۰. چون نصر سیّار را چشم بر ابومسلم افتاد گفت: ای ابله احمق٬ ... این کار را به کدام قوّت می‌کردی؟ (ابومسلم‌نامه، ۱/۶۳۳) ║ ق۱۱. ای ابله٬ تو را پیشتر از همه خواهند کشت و هنوز خیال حکومت سرابان و ملازمت میرزا تو را به سر، فکر محال است (ملکشاه، ۲۸۸) ║ ق۱۲. گر جعل خوانندت ای ابله مرنج / گوهر اعمال خود را هم بسنج (بیدل، ۳/۸۱۰) ║ ق۱۳. شاه ... نگاه به بنّا کرد و گفت ای ابله خویشتن‌ناشناس٬ تو را چه زَهره و یارای آن باشد که با من چنین دلیری کنی؟ (آورده‌اند، ۱۳۰) ║ ق۱۴. دانکلار گفت: ابله٬ چه کسی می‌خواهد او را بکشد؟ صحبتی ازروی شوخی می‌کنیم (طاهر میرزا۲، ۴۱) ║ ۱۳۳۰ش. ز تو سر زد ای ابله خر، بزه / که امسال ماندیم بی خربزه (بهار، ۲/۱۰۹۳) ║ ۱۳۴۶ش. مادر گفت: ابله نفهم، مردم باید فکر را توی هیکل ببینن، حس بکنن (گلستان۲، ۱۶۰) ║ ۱۳۷۹ش. خب معلومه ابله٬ زرنگیش اینه که حرفای خودته طوری به خورد خودت بده که حالیت نباشه (محمود۲، ۲/۱۰۱۳)