وضعیت: «تأییدشده»
دیر dayr, deyr [جمع: ادیار۱؛ <عربی>]
(اسم) ۱. ساختمان یا مجموعه‌ای از ساختمان‌های مخصوص راهبان مسیحی که در آن اقامت و عبادت می‌کنند.
ق۴. همان‌گاه راهب چُن آوا شنید / فرود آمد از دیر و او را بدید (فردوسی، ۸/۸۲) ║ ق۵. گفتم آن ترساان را که در دیر بودند: ما را بنمای جایی پاکیزه تا آنجا نماز کنم (اسفراینی، ۱/۱۴۷) ║ ق۶. در دیری رفتم از دیرهای ترسایان، جوانی را دیدم پلاسی پوشیده ... چون مرا دید سبق برد (هزار حکایت، ۱/۶۳۲) ║ ق۷. صبحدم بر راه دیری راهبم همراه شد / دیدمش همدرد خویش و دیدمش همکاره‌ای (مولوی۱، ۶/۱۱۴) ║ ق۸. بعد از سه روز ایلچی بیامد و جاثلیق آن دیر را به قتل آوردند (ابن بزّاز، ۱۶۴) ║ ق۹. او ... در حدود جزیرۀ عرب به دیر راهبی رسید که آن را بر بالای مناری ساخته و پرداخته بودند (میرخواند، ۲/۸۲۲) ║ ق۱۰. راهبی بحیرا نام نیکوسرانجام که از دیرباز در دیری که در آن مقام بود به امید دیدار خیرالانام علیه‌الصلواةوالسلام آرام گرفته، انتظار مَقدم شریفش می‌کشید، از وصول کاروان قریش واقف گردید (خواندمیر۱، ۱/۳۰۲) ║ ق۱۱. خانۀ دل گشت ویران و هوای تن به‌جاست / دیر راهب شد خراب و جنبش ناقوس ماند (طالب آملی، ۵۳۷) ║ ق۱۲. تراشد از دل سنگین من بتخانه را آزر / فروزد از شرار من چراغ دیر را ترسا (حزین، ۷۹) ║ ق۱۳. سر تو را که به دیر و کلیسیا بردند ... / مرا برای تماشا به شهرها بردند ... (تعزیه، ۲/۱۳۲) ║ پاپا از صفویه به لطایف‌الحیل اذن گرفته بود که فرنگان در نفْسِ اصفهان و در جلفا صوامع و دیری چند سازند تا فرستادگانش در آنجا نشینند (میرزا حبیب۱، ۵۸۷) ║ ۱۳۳۴ش. خطیب دعای نکاح می‌خواند، در آستانۀ دیر، پیش چشم همه، به آئین کلیسای مقدس، تریستان ایزوت سپیددست را به زنی می‌گیرد (خانلری، ۲۱۳) ║ ۱۳۶۱ش. لاگرانخا ... در گذشته یک دیر بود با حیاط‌های وسیع و ساختمان‌های جنبی کوچک‌تر به‌وسعت چهارپنج هزار متر مربع (فولادوند، ۱۱۶) ║ ۱۳۷۹ش. در این دوران، سنت‌های فرهنگی، ازجمله آشپزی، را فرقه‌های راهبان مسیحی تارک دنیا در دیرهای ایتالیا زنده نگه می‌داشتند (دریابندری۱، ۱/۱۳۵)
۲. (مجاز) عبادتگاه غیر مسیحیان و غیر مسلمانان، به‌ویژه بت‌پرستان و آتش‌پرستان.
ق۶. آن‌ها در دیرها بت می‌پرستند و در پرستیدن بت وسیلت می‌جویند به حق (خمرکی، ۱۳۴) ║ ق۷. به پای بت اندر به امید خیر / بغلطید بیچاره بر خاک دیر (سعدی۱، ۱۹۸) ║ ق۸. دیدم بت خویش را که سرمست/ در دِیر حریف برهَمَن بود (خواجو، ۲۵۸) ║ ق۹. در آن بیشه دیری بود از سنگ ساخته و در آنجا آتشکده‌ای بود که آن قوم پیش آن آتش سجده کردندی (بیغمی، ۱/۲۴۶) ║ ق۱۰. شوخی که به جلوه نقد هستی ببرد/ وز دیر رواج بت‌پرستی ببرد (عرفی، ۳/۵۷) ║ ق۱۱. بتخانه‌های بسیار و عظیم دارند، که در آن‌ها شکل‌های مهیب و غریب دیده می‌شود از مس و مرمر و چوب و گِل و امثال آن و متصل به آن بتخانه‌ها و دیرها، مناره‌ها از سنگ یا از خشت ساخته‌اند که در آن‌ها ناقوس‌های کلان و قنادیل گرانبها آویخته‌اند (محمد زمان، ۹۲) ║ ق۱۲. بیدل به دِیر اعراض انصاف نیست ورنه / تاوان بت‌پرستی بر برهمن نمانَد (بیدل، ۲/۱۷۳) ║ ق۱۳. گر تو زیباصنم از کعبه درآیی در دیر / کافران بهر نثارت بت سیمین آرند (فروغی بسطامی، ۱۶۵) ║ ق۱۴. این گروه باستانی در معابد و دیرهای خود به افروختن قنادیل و مشاعل و آتش و تقدیس کواکب فروغ‌افشان و احترام هر جرم و گوهر نوربخشای درخشان، اعتنای بسیار داشتند (روحی، ۱۱۹) ║ ۱۳۱۶ش. پس از چند سال به هندوستان رسید ... در دیرها با زاهدانِ ازجهان‌گذشته هم‌زانو شد (نفیسی۲، ۲) ║ ۱۳۸۰ش. مکان‌های دیگری نیز که در اصل مختص عبادت بود، محل فعالیت کاتبان بوده‌است. در اینجا به چند نمونه از این مکان‌ها اشاره می‌کنیم: زاویه، مزار، دِیر صوفیان، یا خانقاه‌ها و حتی حجره‌های گمنام و کم‌اهمیت‌تر (آذین حسین‌زاده: نامۀ بهارستان، ش۴/۱۲۹)
۳. (مجاز) (معمولاً با صفت اشارۀ «این») دنیا؛ جهان مادی.
ق۶. چو می‌باید شدن زین دیر ناچار / نشاط از غم به و شادی ز تیمار (نظامی۳، ۲۵۱) ║ ق۸. بس تجربه کردیم در این دیر مکافات / با دُردکشان هرکه درافتاد برافتاد (حافظ، ۱/۲۲۸) ║ ق۹. غم و دردی اگر بینی در این دیر / مشو غمگین که هستش عاقبت خیر (هاتفی، ۴۸) ║ ق۱۰. خطی است بر کتابۀ این دیر دیرپا / کآسوده زیست هرکه رضا داد با قضا (صدقی: سام میرزا، ۸۱) ║ ق۱۱. خوش باش دلا در همه غم‌ها که در این دیر/ شه را و گدا را ز دم مرگ امان نیست (زیب النساء، ۱۳۱) ║ در این دیر شادی‌کُش غم‌فزای / می تلخ باید، بت دلربای (عارف ایگی: فخرالزمانی، ۶۳۷) ║ ق۱۳. در بیست‌ویکم شهر ربیع‌الاول این سال، امپراطور روس الکسندر پاولیچ از این دیر پرفسوس رخت رحلت بربست (دنبلی، ۵۰۶)
۴. (مجاز) ویرانه‌ای، معمولاً بیرون از شهر که آن را معمولاً غیرمسلمانان اداره می‌کردند و در آن به می‌خواری و کارهایی که ازنظرِ مسلمانان ناپسند بود، می‌پرداختند. (در اصطلاح برخی شاعران و عارفان این کلمه معنایی مثبت یافته و به جایی اطلاق شده است که در آن می‌توان حقیقت را یافت) ؛ قس: خرابات.
ق۶. می خور تو به دیر اندر تا مست شَوی بیخود / کز بی‌خبری یابی آن چیز که جویانی (عطّار۳، ۶۶۰) ║ ق۷. ملامتم مکنید، ار به دیر دردکشم / که حال بی‌خبران بهترین حالات است (عراقی، ۱۵۱) ║ ق۸. بر در دیر تکیه‌گاه من است/ گر مرا طالبی بیا آنجا (شاه نعمت‌الله، ۲) ║ ق۱۰. به دیر آ از حرم صوفی که می برقع گشود اینجا / از آنجا آنچه می‌جویی به می‌خواران نمود اینجا (عرفی، ۱/۲۳۳) ║ ق۱۱. مرا که هست میسر سبوکشی در دیر / چه لازم است که دردسر خمار کشم؟ (صائب، ۵/۲۷۷۷) ║ ق۱۲. در دیر خوش آتشی بلند است / درّاعۀ صوفیانه‌ات کو؟ (حزین، ۴۰۶)
دیر بی‌پاس «منتظر تعریف‌نگاری»
دیر چلیپا «منتظر تعریف‌نگاری»
دیر هفتم «منتظر تعریف‌نگاری»
(مجاز) آسمان هفتم.
ق۶. کیوان که راهبی‌ست سیه‌پوش دِیر هفتم / گفت از خواص مُلک چنو سروری ندارم (خاقانی۱، ۲۸۱)