شرک

وضعیت: «منتظر ویراستاری»
شرک ‎šerk‎ [فعل همایند: آوردن، برزیدن، گرفتن، ورزیدن]
‌یک‌. (اسم) ۱. (با حرف اضافۀ با، به، بر، در) معتقد بودن یا معتقد شدن به این‌که خدا یکی نیست یا عمل کردن بر اساس چنین اعتقادی ؛ اشراک ‏۱؛ تشریک ‏۳؛ شریک‌آوری.
ق۴. ما نتوانیم که به خدای شرک گیریم با چندان نیکوی که ازاین‌گونه مهربان بر ماست (بلعمی۱، ۲۹۰) ║ چون ابراهیم این سخن که به‌ظاهر شرک بُوَد و به‌باطن توحید، ما نیز به ظاهر آتشی ساختیم و به باطن بوستانی کردیم تا ظاهر مر ظاهر را باشد و باطن مر باطن را (بلعمی۲، ۱‏/۱۳۲‏) ║ امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب ... هرگز هزیمت نرفت، عالم و زاهد، و هرگز با خدایتعالی شرک نیاورد و بت نپرستید و خمر نخورد (بلعمی۲، ۴‏/۶۷۶‏) ║ ما امید چنان داریم از خداوند خویش که این جرم‌ها که از ما حاصل آمده‌است به روزگار از شرک ورزیدن و جادوی کردن و به عزّت فرعون سوگند گفتن آن‌همه ما را بیامرزد بدین ایمان که آوردیم (چند برگ تفسیر، ۱۱) ║ ق۵. تا از خود بنپسندی خوشت نیاید و لذّت نیابی. و پسند از خود شرکست. طاعت بگزار، چنانک فرمانست بشرط علم و سنت. آنگاه از خود مپسند و به وی سپار (خواجه‌ عبدالله۲، ۱۸۹) ║ برستون کنید خدای را و شرک مگیرید بدوی چیزی (قرآن قدس، ۱‏/۳۳‏) ║ ق۶. روز بدر مسلمانان او را تعییر کردند و علی‌الخصوص علی‌ بن ابیطالب در این‌ باب تغلیظ کرد بر آن کفر که داشت و شرک که برزید (میبدی، ۴‏/۱۰۳‏) ║ ق۷. اگر در وقتی به نادر نظرش بر سببی افتد در وقت رنج یا در وقت راحت، آن را شرک داند و زود از آن باز گردد، و به توبه و استغفار مشغول شود (عزیز نسفی، ۴۴) ║ ق۸. پادشاه عالم می‌فرماید ... هرکه به من آید به پُری زمین گناه، من به‌مانند آن به مغفرت به وی آیم. مادام‌که بر من شرک نیارد (ابوسعید شیعی، ۴۵۱) ║ ق۹. ابوعامر راهب پیش‌از آن حضرت از شرک و بت‌پرستی اعراض نموده متشبث‌ به ملت ابراهیم شد (میرخواند، ۲‏/۵۳‏) ║ ق۱۰. منافقان کافر شدند به خدای که شرک آوردند، و به فرستادۀ وی که فرمان‌برداری نکردند (حافظ حسین، ۲‏/۴۹۰‏) ║ ق۱۱. حرام ساخته‌ام بهشت را بر کسی که به من شرک آورد و مشرک بمیرد (واعظ استرآبادی، ۵۸) ║ ق۱۲. همان حُسن‌ِ خطّی که در صیرفی‌ست/ چو گویی ازو نیست شرک قوی‌ست (تأثیر، ۱۴۵) ║ ق۱۳. زهره گفت شما با من هم‌کیش نیستید. اگر بت مرا سجده کنید مطاوع شما باشم. گفتند چون این شرک است و مشرک را خدا نمی‌آمرزد ما این عمل ننمائیم (اعتمادالسلطنه۵، ۱‏/۲۲۲‏) ║ ۱۳۲۳ش. شیطان ... خوب کرد و خیلی هم خوب کرد که بدین شرک و تحقیر تن نداد و با همه تحذیر و تهدید به شرایط بندگی و وفا و قواعد صداقت و صفا عمل نمود و از عذاب و نفرین نترسید (جمالزاده۴، ۱۹۲) ║ ۱۳۶۸ش. در این ضرب‌المثل طرز بیان طوریست که گویی انسان می‌خواهد با خدا در یک نوع معامله‌یی سرمایه‌گذاری کند و هر یک از دو طرف سهم خود را می‌پردازد. با این‌همه این شرک نیست، مسئولیت‌شناسی است (زرّین‌کوب۲، ۷۳۸) ║ ۱۳۸۰ش. ممکن است انسان گناههای بزرگی بکند ولی خداوند هر چیزی را، به‌ جز شرک، بر او می‌بخشد (خاتمی، ۲۰)
۲. باوری که بر اساس آن خداوند یگانه نیست و خدا یا خدایان دیگری نیز وجود دارند.
ق۴. چون فرزندشان بمُرد [آدم] حوا را گفت: باک مدار که ما هنوز برناییم، دیگربار خفت‌وخیز کنیم ما را فرزند آید. خدای‌تعالی گفت فرزند از خفت‌وخیز همی‌بینی؟ و این سخن را به شرک برخواند (بلعمی۱، ۱۰۰) ║ ق۵. اگر حقیقتِ توحید خواهی بدانکه هرچه در تو محالست در ربوبیت صدقست چون یکی‌ای که هرکه یکی را به‌حقیقت بدانست از شرک بری گشت (عنصرالمعالی، ۱۱) ║ ق۶. هر که خدای عزّ و جل را به تعلیم معلّم شناسد هرگز از ایمان او بوی شناخت نیاید. و ایمان به‌تقلید هرگز از شرک خالی نباشد (ژنده‌پیل۳، ۱۷) ║ ق۷. صدق مر آن کس را که بر ایمان وفات کند، و عدل مر آن کس را که بر شرک میرد (مؤیّد خوارزمی، ۱‏/۲۸۰‏) ║ ق۸. شرک را از تو منهزم ارکان/ شرع را از تو منتظم احوال (ابوسعید شیعی، ۷۶) ║ نواهی چهار نوع است ... نوع سوم تعلق به بعضی از جوارح دارد و آن زبان است چون کلمۀ شرک و دروغ و غیبت و بهتان (رشیدالدین فضل​الله۶، ۱۱) ║ ق۹. جنبش خس اگر ز خس دانی/ رَخش در کوی شرک می‌رانی (جامی۳، ۱‏/۱۴۹‏) ║ ق۱۰. طریق کفر و ضلال و عدوان و راه بغض و طغیان را بگذارند ... والا به براهین قاطعۀ شمشیر عالمگیر خاطرنشان ایشان خواهد نمود و به صیقل تیغ بی‌دریغ زنگ شرک از صفحه ضمیرشان خواهیم زدود (اسناد شاه طهماسب، ۴۴) ║ ق۱۱. چشم و گوش تو به شرک آلوده‌است/ چشم و گوش دگری می‌باید (فیض کاشانی، ۱۷۶) ║ ق۱۲. تا به‌ کِی فکرهای خام کنی/ شرک را معرفت چه نام کنی (حزین، ۷۸۰) ║ ق۱۳. سرور انبیاء ... از نظر افادت‌اثر، قلوب صلب را به لینت نواخت و ادمغۀ ممتلی را از مواد فاسد کفر و شرک خالی ساخت (اعظم خان۱، ۴) ║ ق۱۴. در ره ترویج دین رونق ایمان فزود/ وز پیِ تاراج شرک بر صف کفّار زد (ادیب‌الممالک، ۲‏/۱۳۹‏) ║ ۱۳۱۵ش. به‌واسطۀ این فلسفۀ روحانی بسیاری از مفاسد مرتفع می‌گردد، مذهبهای فاسد مادّی بی‌موضوع و انکار روح بی‌معنی می‌شود. شرک و بت‌پرستی یا انکارِ صانع و بی‌دینی ازمیان می‌رود (فروغی، ۲‏/۱۵۹‏) ║ ۱۳۴۴ش. قدیسان جایِ خدایانِ کوچکِ دورۀ شرک را گرفتند؛ هر قومی و هر شهری و هر صنفی برایِ خود مرشد و زعیمِ مقدسی پیدا کرد که مانند خدایان محلی قدیم بودند (زریاب، ۴۱۸) ║ ۱۳۷۶ش. نه همۀ مسلمانان در خداشناسی و پرستشِشان عاری و بری از شرکند و نه همۀ مسیحیان درکِ دینی‌شان شرک‌آلوده است (کیان، ش۳۶‏/۱۲‏)
۳. شریک‏۱ ‌ج‌.
ق۵. حقیقتِ توحید آنست که بدانی که هرچه اندر دل تو آید نَه خدای بود چه خدای تعالی آفریدگار آن چیز بود بری از شرک و شِبه، جلّ‌جلاله و تقدّست‌اسماؤه (عنصرالمعالی، ۱۲) ║ ق۷. خدای تعالی گوید من بی‌نیازتر بی‌نیازانم از شرک، هر که برای من کاری کند پس غیر من با من شریک گرداند، نصیب خود برای شریک خود بگذارم (مؤیّد خوارزمی، ۴‏/۶۷۲‏)
۴. شریکی۱‏۲.
ق۵. خدای راست ملکت آسمانها و زمی و آنچه هست اندران، کس را اندران شرک نه، و خدا بر هر چیزی که شاید توانست تواناست (اسفراینی، ۲‏/۶۳۰‏)
‌دو‌. شریکی۱‏۱.
ق۱۲. روسیّۀ روسیه نیز از راهِ شرک نصب شَرَکِ اغتیال و اختتال و احتبال حبائل احتیال و اختبال نموده، به اونیۀ نیّة و همّت نیه دنیّة بادپایِ مِرزاب را به دارالمرز آب رانده از رویِ دریا با توپ‌های آتشین‌دَم آمده خاک رشت و رشتِ لاهیجان را به‌ باد دادند (مهدی استرآبادی، ۱۶۶)
به‌ شرک کردن
کسی یا چیزی را همتای خداوند قرار دادن.
ق۵. چون بترسم از آن چیزی که شما به شرک کرده‌اید و شما نترسید که شما شرک آورده‌اید به خدای تعالی آن چیزی را که فرونفرستاده است (اسفراینی، ۲‏/۶۶۷‏)
شرک اصغر
شرک خفی.
ق۶. هر که امید ثواب خدای تعالی دارد گو عمل صالح کن و با اخلاص کن، و در نگر در طاعتِ او از رویِ ریا شرک نیاری که آن شرکِ اصغر است (ابوالفتوح، ۱۳‏/۴۹‏) ║ ق۷. شرک اصغر، ریاست. خدای، عزوجل، گوید روز قیامت چون بندگان را به اعمال ایشان پاداش دهد: بروید سوی آن کسان که برای ایشان در دنیا ریا کرده‌اید، پس بنگرید نزدیک ایشان هیچ پاداش یابید؟ (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۶۱۴‏) ║ ق۸. طایفۀ اول اغلب به شوب ریا که شرک اصغر است گرفتار باشند و اگر از آن خلاص یابند مزلّۀ قدم از این چاه که سرنگون شدن در چاه از آن به خلاص اقرب است منتظرست (نظام تبریزی، ۱۰۵) ║ ق۹. در عبادت خدای خود کسی را شریک مگردان، و از ریا که آن شرکِ اصغر است دور باش (ابوالمحاسن جرجانی، ۵‏/۴۳۶‏) ║ ق۱۰. به ریا تضییع عمل خود نکند که ریا شرک اصغر است و تباه‌کنندۀ عمل (خلاصۀ منهج الصادقین، ۳‏/۵۴‏)
شرک اعظم
شرک جلی.
ق۹. این توحید ظاهر روشن است و به ادای کلمۀ شهادت ثابت و مبرهن؛ که نفی شرک‌ اعظم، عبادت صنم و پرستیدن شمس و قمر و امثال آن، است. و این توحید دفع و منع این شرک می‌کند (محمد تبادکانی، ۴۸۹)
شرک اکبر
شرک جلی.
ق۶. این شرک اکبر است که ضد توحید و ایمان است، و معنی این شرک الحاق شریک است به معبود بی همتا، وی را به چیزی از خلق خویش ماننده کردن یا بنده را بیش از فعل استطاعت دانستن (میبدی، ۳‏/۱۹۳‏) ║ ق۹. شرک اکبر عبادت اصنام و شمس و قمر و امثال آن است و شرک‌ اصغر اثبات افعال، مر غیر حق را (محمد تبادکانی، ۲۱۵)
شرک پنهان
شرک خفی.
ق۸. هرکه در طهارت کوچک ادب نگاه دارد، به‌قدرِ استعداد از آن بهره‌مند شود و اگر در طهارت میانه ادب نگه دارد که آن پاک داشتن ذات‌الصدور است به ذکر تلقینی از شرک پنهان، و دفع کردن خاطرهای نفس و شیطان، مکرّم گردد خوانندهٔ آن صاحب‌ طهارت از الفاظ قرآن (علاءالدوله سمنانی، ۱۶۴)
شرک پوشیده
شرک خفی.
ق۶. بتر چیزی که من بر شما می‌ترسم، شرکِ پوشیده است (ابوالفتوح، ۱۳‏/۵۱‏) ║ ق۷. در این نوعی از شِرک پوشیده هست/ که زیدم بیازرد و عَمروم بخست (سعدی۱، ۱۴۱) ║ پاک کردن دل خود از نفاق و شرک پوشیده که تواند؟ (مؤیّد خوارزمی، ۴‏/۲۸۳‏)
شرک جلی
آشکارا در یگانگی خداوند تردید کردن و برای او همتایی در خدایی قائل شدن ؛ شرک اعظم؛ شرک اکبر؛ شرک کبیر؛ شرک مِهین.
ق۶. شرک جلی از در دیرها و شرک خفی از مسجدها برآید. مرد عظیم باید که مسلمان در مسجد شود و مسلمان از مسجد بیرون آید (خمرکی، ۱۳۵) ║ ق۷. شرک دو قِسم است: شرک خفی، که جاوید در آتش ماندن واجب نکند، و کم باشد که مؤمنان از آن خالی باشند، چه آن پوشیده‌تر از رفتن مورچه باشد. و شرک جلی، که جاوید در آتش بودن واجب کند (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۴۹۶‏) ║ ق۸. عبودیت ایشان از شرک و ریا مبرّی باشد، هیچ شرک خفی و جلی در عمل ایشان مدخل نیابد (علاءالدوله سمنانی، ۲۹۲) ║ ق۹. مَثَل ما مَثَل اصحاب کهف است؛ جماعتی برادران یک‌دل متفق بودند با طور مردم به‌سر نمی‌توانستند برد، از ایشان کناره کردند که قوم ایشان شرک جلی داشتند، قوم ما شرک خفی دارند (عبدالله قطب، ۶۲۳) ║ ق۱۱. شیرِ خدا شاه ولایت علی/ صیقلی شرکِ خفیّ و جلی (قاضی میر احمد، ۱۰) ║ ۱۳۳۵ش. توحید یعنی پاک شدن عارف سالک از هر گونه شائبه شرک خفی و جلی و از هر توجه جز به خدا و فراغ کامل قلب از هرچه به غیر عشق و شهود حق و مشاهده آن حس مطلق است (الهی قمشه‌ای، ۲‏/۲۷۸‏)
شرک خفی
انجام عملی، اعتقاد به امری یا بر زبان آوردن سخنی که نشانۀ توجّه به چیزی جز خداوند است و در نتیجه به صورتی غیرمستقیم، و بی آن‌که شخص چنان قصدی داشته باشد، یگانگی خدا را نفی و انکار می‌کند ؛ شرک اصغر؛ شرک پنهان؛ شرک پوشیده؛ شرک در سِرّ؛ شرک صغیر؛ شرک کوچک؛ شرک کهتر؛ شرک کهین؛ شرک نهان.
ق۵. هر که را جز حق سبحانه و تعالی مقصودی است توحید وی تمام نیست و از شرک خفی خالی نیست (غزالی۳، ۴۱) ║ ق۶. مادام‌که مرد به معرفت شاد شود، هنوز قاصر است و آن را نیز ازجملۀ شرک خفی گیرند، بلکه آن‌وقت به کمال رسد که معرفت نیز در معروف گم کند (سهروردی، ۳۲۴) ║ ق۷. این باید و آن باید، از شرک خفی زاید/ آزاد بُوَد بنده، زین وسوسه چون سوسن (مولوی۱، ۴‏/۱۵۷‏) ║ ق۸. این جماعت بحمدالله دست از شعار لاالله‌الاالله نخواهند داشتن. و این نه شرک خفی بود که درمیانِ امت مصطفی پدید آمده‌است (رشیدالدین فضل‌الله۲، ۵۲) ║ ق۹. اگر پرسند که نور شیخی چیست؟ بگوی آن‌که مرید را از ظلمات کفر جلی و شرک خفی برهانَد و به سرمنزل هدایت و سرحد نجات برسانَد (کاشفی۲، ۶۹) ║ ق۱۰. سِرّ معبودیم و با شرکِ خفی هم‌پرده‌ییم/ روح مسجودیم و با نفْس دنی هم‌خانه‌ییم (نظیری، ۳۰۹) ║ ق۱۱. شوق توام به شرک خفی راه دل زند/ امشب به فکر کار برهمن فتاده‌ام (نوعی، ۲۲۳) ║ ق۱۳. سازد ترا به شرک خفی دیو ممتحن/ آرد ترا به کفر جلی نفس مبتلا (قاآنی، ۱۲) ║ ق۱۴. به باغ خلد، شیاطین کجا و نار کجا؟/ به قلب مؤمن، کِی راه جسته شرک خفی؟ (ادیب‌الممالک، ۲‏/۴۱۳‏) ║ ۱۳۴۰ش. اهل ملامت و قلندران ... هر یک ظاهر خود را به نوعی ویران و تباه می‌کنند تا از نظر خلق بیفتند و خالق را باشند و بس. در صورتی که این خود حاکی از عنایت به ردّ و قبول خلق است و متضمّن شرک خفی است (فروزانفر، ۱۵۵)
شرک در سِرّ
شرک خفی.
ق۶. دور باشید از شرکِ در سرّ که شرکْ پوشیده‌تر است در امّت من از رفتن مورچه بر سنگ نرم در شب تاریک (ابوالفتوح، ۱۳‏/۵۱‏)
شرک صغیر
شرک خفی.
ق۶. رسول علیه‌ السّلام گفت: ره نمایم شما را بر چیزی که شرک صغیر و کبیر از شما ببرد؟ گفتند: بلی یا رسول الله (ابوالفتوح، ۱۳‏/۵۱‏)
شرک کبیر
شرک جلی.
ق۶. رسول علیه‌ السّلام گفت: ره نمایم شما را بر چیزی که شرک صغیر و کبیر از شما ببرد؟ گفتند: بلی یا رسول الله (ابوالفتوح، ۱۳‏/۵۱‏)
شرک کوچک
شرک خفی.
ق۶. پیغامبر، صلی‌ الله‌ علیه، بنمود اندرین خبر که مرد باید که چنان نماید که باشد و چنان بُوَد که نماید و خویشتن را از ریا نگاه دارد و صحابه، رضوان‌الله‌علیهم‌اجمعین، ریا را شرک کوچک خواندندی (ابن قضاعی، ۱۶۷)
شرک کهتر
شرک خفی.
ق۶. ابوهریره روایت کرد از رسول، علیه السّلام، گفت ... از شرکِ کهتر بپرخیزی. گفتند: یا رسول الله شرک کهتر کدام است؟ گفت ریا باشد (ابوالفتوح، ۱۳‏/۵۰‏)
شرک کهین
شرک خفی.
ق۵. شرک سه است: شرک مهین خود معروف است و شرک میانگی شکّ است، و شرک کهین ریا (خواجه عبدالله۱، ۱‏/۳۱۹‏) ║ ق۶. یکی از بزرگان دین گفت: عجل بنی‌اسرائیل معلوم است و عبادت آن شرک مهین، و عجل این امت دنیاء شوم است و دوستی آن شرک کهین (میبدی، ۱‏/۲۷۸‏)
شرک مِهین
شرک جلی.
ق۵. شرک سه است: شرک مهین خود معروف است و شرک میانگی شکّ است، و شرک کهین ریا (خواجه عبدالله۱، ۱‏/۳۱۹‏) ║ ق۶. ضدّ این توحید شرک مهین است، هرکه از این توحیدِ سمعی بازماند، در شرکِ مهین بماند، وز مغفرت الله درماند (میبدی، ۲‏/۵۰۸‏)
شرک نهان
شرک خفی.
ق۶. زیرِ این اندر سِرّی خفی است و آن آن است که این سخا کردی آنگه منّت می برنهی می‌گوئی که دهندهٔ این عطا منم برحقیقت، و این به خواست من تعلق دارد و این شرکی است نهان (ابن قضاعی، ۴۴)