وضعیت: «در دست علوم انسانی»
تمسک tamassok [جمع: تمسکات؛ فعل همایند: آوردن، جستن، داشتن، زدن، ساختن، فرمودن، کردن، نمودن (مجهول: شدن)]
(اسم) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ به ، بر و گاهی با و در) (درمورد چیزی یا کسی) یاری گرفتن از آن، معمولاً برای پرهیز از خطر یا اثبات ادعا و توجیه کاری
(درمورد حرف اضافۀ با، در شاهد «صنعت من از آن صنعت‌ها نیست که با اهل صلاح و عفاف و ارباب زهد و تقوی تمسک توانم نمود» ممکن است مصحح در زمان خواندن نسخه اتصال حرف اضافۀ «به» و الف را در نظر نگرفته باشد و اصل همان «به اهل» باشد. این شاهد از کتاب فرج بعد از شدت برای احتیاط انتخاب شد.) ؛ استمساک۳.
ق۴. شما این کار از دست انصار بیرون کردید و بدان کردید که بر آن حجت آوردید و به قرابت و خویشاوندی تمسک کردید (بلعمی۲، ۳/۳۴۳) ║ ق۵. درازترین آیتی در قرآن در باب تجارت یاد کرد ... تا بعضی از فقهای صحابه و تابعین گفتند که قباله نبشتن فریضه است، به این آیت تمسک کنند (مستملی، ۳/۱۱۰۴) ║ ق۶. هرگاه که ما را قبضی باشد به خاک پیر بلفضل حسن تمسک سازیم (محمد منوّر، ۱/۵۳) ║ هر طایفه‌ای بر حقیقت مذهب خویش و بطلان دیگر مذاهب به حجتی و بینتی تمسک نمودند (محمد منوّر، ۱/۲۱۲) ║ ق۷. بعضی گفته‌اند اوج شمس را حرکت نیست ... و بعضی در اثبات حرکت او به قیاس بر دیگر اوجات تمسک جسته (جرفادقانی، ۲۷۸) ║ صنعت من از آن صنعت‌ها نیست که با اهل صلاح و عفاف و ارباب زهد و تقوی تمسک توانم نمود (دهستانی، ۲/۶۴۴) ║ پیغامبر ... فرمود: ... امر معروف و نهی منکر به جای آور ... کسی که در آن تمسک کند به مثل آنکه شما در آنید، او را ثواب پنجاه کس از شما باشد. (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶۶۸) ║ تو دانه را بی دام دیدی و سخن ما نشنیدی، به معنی ظاهر لا تؤخِّرُ عَمَلَ یومِکَ الی غدِکَ تمسک فرمودی و از مضمون این سر غافل شدی، لاجرم هالک و مهلک گشتی (محمد ملطیوی، ۱۸۸) ║ مرد را تا چهار زن در عقد نکاح مباح است، و او در این عزیمت به رخصت شرع تمسک دارد (وراوینی، ۱/۱۰۵) ║ ق۸. خانۀ کعبه در پیش شما است و چنان ظن دارم که شما را صورتی چند غیر از آنکه می‌گویید در پیش است. پس آن خانه را بیارایید و تعظیم کنید و بدان تمسک جویید که چیزی بزرگ زود باشد که به شما آید (ابرقوهی، ۱/۶۷) ║ ق۱۰. در افیون فرضاً چیزی باشد که طعم او تفه باشد، و فعل او اقوی باشد از فعل فاعل مرارت و حدت. جواب از دلیل دیگر، که در او تمسک به قول شیخ است، نزدیک است به همین جواب (عمادالدین شیرازی، ۲۹) ║ ق۱۱. آنان که به حدود و احکام دست می‌زنند و عمل به آن می‌کنند نه به کتاب، همچو صابئۀ اولی. یا آنان که نه به حدود و احکام تمسک کنند و نه به کتاب متعلق باشند؛ مانند فلاسفۀ اولی و دهریه (خالقداد۲، ۱/۵۷) ║ ق۱۲. از آنکه کلام در معتدلان می‌رود، تمسک بر افضلیت غذای دوایی نظر به تعدیلش مستحسن نباشد، به آنکه حصول تعدیل در اغذیۀ حقیقیه از امتزاج بعضی مُصلحات نیز می‌شود (ارزانی، ۳/۷۵۸) ║ ق۱۳. بعد از تمسک و استناد به چنین سندی متین، اظهار می‌دارد که این شهر که اکنون دارالخلافه و پایتخت ایران ... است ... سابق بر این، قریه‌ای بوده از قرای ری که فاصلۀ مابین هر دو زیاده از یک فرسخ نبوده (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۸۲۵) ║ ق۱۴. به‌علاوه تکلیف این امت با امم سابقه در بسیاری از احکام مختلف من باشد، مگر آنکه تمسک شود به اصالت عدم فسخ (ابوالقاسم یزدی، ۳/۱۱۳۳) ║ وقتی که تو را شبهه‌ای دست دهد که ندانی به کدام خدمت نمایی، آن‌وقت ظاهر مادی را ترک کرده، و بر اصول غیرمرئی تمسک زده، و بر وی خدمت کن، زیرا که اصول غیرمرئیه همه‌چیز است (طاهر میرزا۱، ۱۰۶۴) ║ ۱۳۰۱ش. جوانی از بستگان ما سه ماه است در قید حبس و زنجیرِ شما می‌باشد و طبقِ اطلاعِ واصله به تمسک به تهمت‌های بی‌اساس ... شما از هیچ‌گونه تضییق و فشار ... دربارۀ او قصور نکرده‌اید (مشفق۱، ۳۰۷) ║ ۱۳۳۵ش. اومیرس از حکمای الهی و شعرای بزرگ بوده که افلاطون و ارسطو و امثاله به اشعارش در بیان حقایق فلسفی تمسک می‌جستند (الهی قمشه‌ای، ۲/۳۳۳) ║ ۱۳۶۸ش. خشم و ناخرسندی امثال جاحظ ... برخی کاتبان را به خاطر آنکه در اقوال خویش به جای استشهاد به آراء ائمه و قضات اهل دین، به کلام امثال بزرجمهر مجوس ... تمسک دارند، به باد طعن و ملامت می‌گیرد (زرّین‌کوب۲، ۵۰۱) ║ ۱۳۹۵ش. علت تجدید رسالت، تحریف ادیان گذشته و ناکارآمدی آنان در هدایت بشر و آمیخته شدن آن‌ها با شرک، خرافات و پیرایه‌های مختلف است؛ به گونه‌ای که امکان هدایت انسان‌ها با تمسک به آنچه در قالب دین عرضه می‌شود، غیرممکن می‌گردد (طاهره‌سادات دیباجی: بهائی‌شناسی، ش ۳ و ۲/۲۱۳)
۲. هر سه مشکوک هستند و تشخیص معنای آنان نیازمند نظر سرویراستار محترم است.
ق۴. نه تمسک کنید به نگاه‌داشت کافران، و بخواهید آنچه هزینه کنید و بخواهند آنچه هزینه کنند، آن‌تان حکم خدای است و حکم کند میان شما (تفسیر طبری، ۷/۱۸۳۷) ║ ق۷. وجود وسط حقیقی در میان اطراف نامتناهی متعذر بود و تمسک بدان بعد از وجود متعذّرتر (خواجه نصیر۱، ۱۱۸) ║ روشن شد که دل را دو در است: یکی سوی عالم ملکوت گشاید، و آن لوح محفوظ و عالم فریشتگان است؛ و دوم، سوی پنج حس باز شود، که تمسک آن به عالم شهادت و مُلک است (مؤیّد خوارزمی، ۳/۴۵)
۳. (با حرف اضافۀ به و گاهی در) (درمورد چیزی) چنگ زدن به آن (به همراه حبل و ریسمان و مانند آن‌ها، مجموعاً به معنی یاری گرفتن از آن چیز برای پرهیز از لغزش و خطا) ؛ استمساک۱.
ق۶. هرکه ... دست در دامن فتراک طاعت او زد و به حبل متین دولت او تمسک جست ... آثار ثمرۀ اخلاص ... بر چهرۀ احوال او ظاهر گردد (بهاءالدین بغدادی، ۹۵) ║ آن کس که در حضانۀ سداد و حجر عفاف التجا آرد ... بر چهار نوع آمد: ... سیم آنکه از او هفوتی صادر شده باشد؛ او در عروۀ تعبد و تعفف تمسک فریضه شناسد (محمد ملطیوی۱، ۱۷۲) ║ ق۷. سلطان‌شاه یکچندی در نیشابور مقام ساخت و چون طغان‌شاه را مکنت آن نبود که او را به لشکری یا به مالی مدد دادی، از آنجا به سلاطین غور متصل گشت و به ذیل استمداد ایشان تمسک نمود (جوینی، ۲/۱۹) ║ شاید که جمله دست تمسک در او زنیم/ در چنگ او چو عروة‌وثقی دراوفتاد (سیف فرغانی، ۱/۱۲۵) ║ گفت: الهی، دشمن قصد من کرده است ... من اعتصام به دامن عبادت تو کرده‌ام و تمسک به عروۀ عیادت تو آورده (محمد ملطیوی، ۲۴۷) ║ ق۸. تمسک به اذیال صبر نیکوترین ملکات است و تشبه به احوال صابران بهترین حالات (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۵۱۵) ║ ق۹. چون یوسف را به سر چاه آوردند ... چنگ در دامن شفقت برادران زده، تمسک به حبل متین خلق ایشان نمود (معین‌الدین فراهی، ۲۱۱) ║ ق۱۰. جمعی که تشیع و خلوص ایشان به خاندان نبوت و ولایت کالشمس فی‌الضحی واضح و روشن و یک‌رنگی و یک‌جهتی ایشان به دودمان امامت و کرامت کالبدر فی الدجی و مبین بوده ... دست تمسک و اعتصام به حبل‌المتین «یا علی شیعتک هم الفائزون» استوار نموده باشند (اسناد شاه طهماسب، ۲۰) ║ ق۱۲. عریان بی‌برگ‌ونوایی دست تمسک به دامن التفاتش نزد که سحاب بهارستان مکرمتش به برگ‌وباربخشی نهال امیدش نبارید (محمدابراهیم نصیری، ۱۱) ║ ق۱۳. اعاظم آذربایجان و اکابر موغان ... و اشیاع و اتباع به اذیال دولت و اقبال خان بی‌همال تشبث و تمسک جستند (رضاقلی خان، ۹/۳۹) ║ ق۱۴. امیر بولوغان دست تمسک به دامن ترحم شاهزاده ارغون در خراسان زده بود و شاهزاده نه او را مأیوس و نه امیدوار می‌داشت (حسن فسایی، ۱/۲۷۴) ║ ۱۳۱۶ش. خوشبختانه شاخه به‌کلی از محل اتصال خود قطع نشده و هنوز ملک‌شاه با تمسک بدان می‌خواست خود را از آن خطر هولناک برهاند (مؤتمن، ۱۹۰)
۴. چیزی که دست‌آویز و دلیل انجام کاری قرار می‌گیرد.
ق۶. پلنگ گفت بدان متأهب شدن ضرری عظیم را متضمن است؛ از آنکه شبیخون تمسک عاجزان است و هجوم در تاریکی شب عروۀ ضعیفان (محمد ملطیوی۱، ۴۱۹) ║ ق۸. امروز او را پیش مغول فرستادن و تمسکی چنین به دست ایشان دادن با مست برآویختن و دیوانه‌ای را تیغ به دست دادن باشد (عزیز استرآبادی، ۱۳۳) ║ ق۹. اگر ایشان لشکر نفرستند و التفات ننمایند ما را نیز دستور و تمسک باشد، آنگاه دختر به ایرانیان بدهیم (بیغمی، ۱/۴۳۹)
۵. (معمولاً با حرف اضافۀ به) (درمورد چیزی)) متصل بودن و پیوستگی چیزی به آن.
ق۶. این هر دو غشا باآنک وقایۀ دِماغ‌اند، چون تکیه‌گاهی‌اند کی تمسک و تعلق آورده و شرابین کی به دِماغ اندر آمده است، بدو باشد (جرجانی۱، ۴۷) ║ از غشای صفیق شاخ‌های باریک رستست و تمسک غشا به قحف بدان شاخ‌ها است (جرجانی۱، ۴۷) ║ هر دو عضله، مقعد را بر جای می‌دارند. و هرگاه که این دو عضله سست شود، مقعد بیرون آید، که تمسک مقعد بدان دو عضله باشد (جرجانی۲، ۱/۵۵)
۶. (دیوانی) نوشته‌جاتی از قبیل اسناد مالکیت، حواله‌ها، نامه‌ها و... که محتوایی الزام‌آور دارند و با استفاده از آنان می‌توان ادعایی یا حقی را اثبات کرد ؛ تمسک‌نامچه.
ق۸. حجات و تمسکات مواضع معدوده را به سجل قضاة اسلام رسانیدیم (رشیدالدین فضلالله۶، ۱۴۴) ║ ق۹. پادشاه سعید، شاه شجاع ... این مملکت را به سلطان زین‌العابدین ارزانی داشت و دیگر آنکه شاه محمود به اسم شیربها به حضرت مهدعلیا ارزانی داشته بود و تمسک مشروع مسجل قلمی کرده (حافظ ابرو۱، ۲/۶۴۳) ║ ق۱۰. مولانا نورالدین محمد ... در علوم شرعیه و نوشتن سلوک و سجلات و تمسکات وقوف تمام دارد (خواندمیر۱، ۴/۶۱۷) ║ ق۱۱. چون جناب متولی ... در باب منع حرفی می‌گفتند، جواب می‌داد که به صیغۀ قرض برمی‌دارم و تمسکات شرعی به خطوط و سجلات قضاة نوشته، به متولی می‌سپرد (محمود افوشته‌ای، ۱۹۹) ║ ق۱۲. سابق بر این تمسک گرفتن زادخان سرهنگ از امام‌وردی‌خان و سایر سرکردگان رقم‌زد خامۀ عنبرین‌شمامه گردیده بود، که به‌قدر سه‌هزار تومان تمسک پابه‌مهر گرفته بود (محمد مروی، ۱/۴۲۶) ║ ق۱۳. در باب خانه، چون خواستم نام نیکی بگذارم و خیلی هم لازم داشتم، تمسکش را نگاه داشتم و با اسباب به مادر سپردم (میرزا حبیب۱، ۵۱۵) ║ ق۱۴. ایل‌خانی و داراب‌خان ایل‌بیگی روانۀ ایلات شده که معجلاً اقساط دیوانی خود را که تمسک سپرده‌اند، برسانند (خفیه‌نویسان، ۲۷۶) ║ ۱۳۰۹ش. ناچار آمدند هزار من از جوهای زیرباران‌رفته را به قیمت جو خوب خریدند، به شرط آنکه در وقت خرمن قیمت آن را بدهند ... من هم از خدا می‌خواستم، به حضرات رعایا فروختم و تمسک گرفتم که سر خرمن بدهند (نواب رضوی، ۱/۵۶) ║ ۱۳۵۳ش. این ماجرا حتی در زمان ابوسعید نیز ادامه یافت و قاضی محمد تمسک‌ها و اسناد درست می‌کرد و امیرچوپان از مردم املاک را به‌زور می‌گرفت (زرّین‌کوب، ۴۲۸) ║ ۱۳۸۱ش. فرد باطل: به قطعه‌ای از کاغذ فرد اطلاق می‌شد و آن در ثبت‌وضبط محاسبات و صدور بروات و تمسکات ... مصرف می‌شد (ایرج افشار: نامۀ بهارستان، ش۶/۳۴۸)
به تمسکِ «در حال ویراستاری»
(درمورد چیزی) با توسل یا یاری گرفتن از آن برای پرهیز از خطر یا اثبات ادعا و توجیه امری.
ق۱۲. به اعانت یک‌دو نفر به تمسک ریسمان و طناب چون دولاب خویشتن را به پائین کشیده، با پسر و برادران پیاده و سرگشته به قریۀ خراسکان که موطن اصلی ایشان است رفته ... از آن حادثۀ مبرم رست (نامی اصفهانی، ۲۶۰) ║ ۱۳۴۴ش. یک نظم‌ونسقی در میان هست که هرکس هر کاری خواست نتواند بکند و به تمسک آنکه دستور از خدا و پدر خدا است نشود کسی را ... مصیبت‌زده ساخت (شهری۶، ۱/۳۱۷) ║ ۱۳۸۳ش. بواوتاس به تمسک سال ۵۲۵ ه.ق که برخی آن را سال وفات سنایی پنداشته‌اند، استدلال می‌کند که چون گوینده سال ختم منظومۀ طریق‌التحقیق را سال ۵۲۸ گفته ... پس این منظومه نباید به حکیم سنایی تعلق داشته باشد (سرور همایون: نامۀ فرهنگستان، ش۲۴/۱۰۳)
ترکیبات دیگر: به ذیل کسی تمسک کردن؛ به دامن کسی تمسک کردن