وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
ستبر setabr [گونۀ دیگر: استبر، ستبره، ستور؛ املای دیگر: سطبر]
(صفت) ۱. (درمورد هرچیز معمولاً استوانه‌ای‌شکل و دارای قطر) دارای قطر زیاد و معمولاً درشت و ضخیم؛ قطور ؛ استبر ۱؛ ستبره.
ق۴. این شرایین ... از شرایین دیگر بزرگ‌تر است و سطبرتر، ورا دو طبقه بُوَد تنه همچنانک شریان دیگر را بُوَد (اخوینی، ۶۸) ║ ق۵. میخی آهنین پیدا آمد سطبر، چنان‌که ستورگاه را باشد، حلقه از او جدا شده، برکشیدند (بیهقی۱، ۲۵۴) ║ ق۶. ایزد تعالی راه نخاع کی اندر مهرهٔ نخستین است از مهره‌های گردن فراخ‌تر آفرید تا سر نخاع بزرگ‌تر باشد ... همچنان کی درخت‌ها کی از زمین برآید بن درخت سطبرتر باشد و سر باریک‌تر (جرجانی۱، ۱۹) ║ ق۷. اما علامت ماده: چون سر خُرد باشد و ... روی تنک و چشم صافی و روشن ... و کعب بزرگ و ساق ضخم و ستبر و اطراف نیکو و اندام نرم و گام نهادن خُرد و رفتن به آهسته (دنیسری، ۱۶۸) ║ ق۸. چون سعی نمایند از گیاه آن چون بکوبند ریسمان از قنب آن بیرون آید، لیکن سطبر و سست (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۱۵۷) ║ ق۹. هرچه ایشان به یک سال ساخته بودند، به یک ساعت فروبرد اژدهائی بود سیاه از اشتر بختی بزرگ‌تر با چهار پای سطبر و کوتاه و دنبال دراز (ابوالمحاسن جرجانی، ۳/۲۲۶) ║ ق۱۰. چون زرباد نگاه کرد مرد سیاهی دید ... زرهی پوشیده بود و نیزۀ سطبر در دست گرفته، بانگ بر زرباد زد و گفت: بیا تا چه داری! (ابومسلم‌نامه، ۴/۲۳۸) ║ ق۱۱. در بالای زانوی اسب و در اندرون ران او رگی هست که از آن رگ سطبرتر رگ نیست و باید که اسب را بیفکند و آن رگ را ببرند و خون او را بگیرند (بیگدلی، ۲۵۶) ║ ق۱۲. ساعتی دیگر، علاماتی دیگر پیدا شد، از آن قوی‌تر و عظیم‌تر، و مردی قوی‌هیکل سطبربازو، بر بالای استر زین‌طلا سوار، و چهارصد نفر شاطران در دهنۀ جلو، و به استقلال تمام نمایان گردید (محمد مروی، ۲/۶۴۳) ║ ق۱۳. بغرید چون بچگان هژبر/ بزد بر سرش استخوانی سطبر (سروش، ۲/۸۷۴) ║ در جزائر بحر جنوبی ... پاره‌ای لب زیرین را می‌شکافند و حلقه‌ای بزرگ و ستبر از آن می‌آویزند (میرزا حبیب۲، ۲۸) ║ ۱۳۱۲ش. موجودات لجن شپشو ... برای دفاع از منافع سرقبیله و سردمدار و سرگردنه‌گیر، ملولی‌های یغور ساده‌لوح را که سینهٔ فراخ و بازوی ستبر و گردن کلفت داشتند ... اسمشان را پهلوان گذاشتند (هدایت۶، ۱۴۴) ║ ۱۳۳۴ش. گورونال شاخی ستبر از نارون شکست و بر سر ایون فرودآورد، خون سیاه جَستن کرد و تا پاهای معوجش سرازیر شد (خانلری، ۱۲۵) ║ ۱۳۶۸ش. شیخ ... چشمش به پنبه‌زنی می‌افتد با هیکلی درشتِ فربه، بس غلط‌انداز و ریش بلند و گردن سطبر (شهری۲، ۳/۶۱) ║ ۱۳۸۲ش. سرهنگ ... دو زانو رو به شمال و جنوب و غرب و شرق می‌نشیند. دست‌هایش را می‌گذارد روی ران‌های ستبرش. چشمش را می‌بندد و زمزمه‌اش شروع می‌شود (کریمی، ۳۰۰)
۲. (در مورد هر چیز مسطح) که فاصلهٔ نسبتاً زیادی بین دو سطح رویی و زیری آن وجود دارد؛ ضخیم و کلفت ؛ استبر۳.
ق۴. بر دماغ دو غشا بُوَد اعنی دو پرده، یکی نرم و او را غشا لیّن خوانند و دیگر سطبر و او را غشا صلب خوانند (اخوینی، ۷۴) ║ ق۵. وی را پوستی سطبر باشد که چون از آنجا باز می‌کنند و می‌خورند، طعمِ لَوز دارد (ناصر خسرو۲، ۸۸) ║ ق۶. باید که همهٔ اندام زن در نماز چون یک اندام بود، باید که چادر سطبر بر سر افگند (خمرکی، ۱۶۷) ║ ق۷. فرفخ بعضی را برگ‌ها عریض است و سطبر و ... سجزیان او را وشفنک‌گرمه گویند و اهل بلخ خفرجِ بغدادی و شکنک هم گویند (ابوبکر کاسانی، ۱/۱۳۸) ║ ق۸. اصل مروارید آبدار آن باشد که پوست ظاهر او ستبر بُوَد، چه فایدۀ ستبری پوست آن است کی آبدارتر باشد، دوم آنک آبداری او ثابت و پاینده باشد (ابوالقاسم کاشانی، ۹۳) ║ ق۹. آن چوب را پوستی سطبر است که چون از آن باز کنند و بخورند، طعم مغز بادام دارد و مردم به خریدن آن رغبت نمایند (حافظ ابرو۴، ۱/۳۰۰) ║ ق۱۰. قبرغۀ اسب را نسبت به قبرغهٔ گاو کرده‌اند به گردی و پُری. پوستش به گشادگی پوست گاو می‌باید، اما نازک و تنک می‌باید، نه لک و سطبر (شاه قلی، ۳۵۹) ║ ق۱۲. بیارند کاغذ سفید هموار و سطبر و در قابی که کاغذ باشد در طول و عرض آن آب بریزند و کاغذ در آن افگنند (بیاض خوشبویی: نامۀ بهارستان، ش۴/۸۲) ║ ق۱۴. شد ستبر آن را حریرین برگ و پوست / شد ستبر آن یادگار خُرد نیز (رشید یاسمی: آرین‌پور۲، ۱۴۱) ║ ۱۳۸۲ش. کاغذ مرغوب و متناسب جهت کتابت باید سفید و نرم و کم‌دانه و صاف و هموار باشد. عده‌ای معتقدند که کاغذ باید حتی‌الامکان ستبر باشد تا در موقع نوشتن جمع نشود (فضل‌الله فاضل نیشابوری: نامۀ بهارستان، ش۷-۸/۸۵)
۳. (درمورد چیزی لمس نشدنی یا امری انتزاعی) بسیار شدید و با میزانی بیشتر از حد معمول.
ق۴. سکیدَه یا از چیزی بُوَد که بشکنجد معده را چن خلطی تیز یا داروی تیز چن پلپل یا از تمدّدی بُوَد یا از باذی سطبر یا از استفراغ بسیار (اخوینی، ۳۸۵) ║ ق۵. و چون بیامد فرمان ما، برهانیدیم هود را و آن کس‌ها را کی بگرویدند با وی به بخشودنی از ما و برهانیدیم او را از عذابی درشت و سطبر (قرآن ماهان، ۱۶۱) ║ ق۶. آنچه روزه تباه کند ... اکل است و شرب ... و بوییدن بوی‌های ستبر (نهایه، ۱/۱۶۲) ║ ق۱۲. قسط ... بیخی است خشبی ... و بهترین آن سفید تازهٔ شیرین کِرم‌ناخورده با عطریت رائحه سطبر لحیم آن است که چون بخایند اندک زبان را بگزد (عقیلی خراسانی، ۶۹۳) ║ ۱۳۵۷ش. سازمان ضدانقلابی هم‌زمان با آغازیدن حضور توده‌ها در صحنهٔ ستیز ستبر خویش علیه حاکمیت کفر مخالفت خویش را آشکارا اعلام داشتند (شریف‌آبادی، ۴۷) ║ ۱۳۷۶ش. داعیه‌داران و لاف‌زنان و خودپسندان و پندارپرورانی که دماغی سرشار از نخوتی ستبر دارند، قدرت و لیاقتِ هم‌ردیف نشستن با دیگران را ندارند و در تنهایی عجب‌آلودِ خود مرارت محرومیت از محبت را تجربه می‌کنند (عبد‌الکریم سروش: کیان، ش۳۶/۱۳)
۴. (درمورد چیزی) دارای طول و عرض زیاد؛ پهن و عریض.
ق۴. نهاد کوه بر دو ضرب است، یکی کوه اصلی است کی از ناحیتی برود به ناحیتی دیگر جاییی باریک گردد و جاییی سطبر (حدود العالم، ۲۴) ║ ق۵. ادمصٌ: «اذا دق حاجبه من اخر»: کی دنبال ابروش باریک بود و بنش ستبر (ابوسعد میدانی، ۱/۱۴۵) ║ ق۸. تای شانک ... هشتاد سال در شکم مادر بوده، بالا چهار گز و نیم داشته و پیشانی دو گز و ابروهای سطبر و بینی بزرگ (بناکتی، ۳۵۱) ║ ق۹. شرابث: به ضم شین آنکه کف دست و کف پای او سطبر باشد و شیر درنده (محمد بن عبدالخالق، ۲/۷۹۴) ║ ۱۳۵۷ش. آستین‌های نیم‌تنه‌اش هم از روی مچ‌ها بالا جهیده بودند و انگار حال‌ودَمی بود که شانه‌های ستبر مراد، تخت پشت نیم‌تنه‌اش را بدرانند (دولتآبادی۳، ۴۰۸) ║ ۱۳۷۴ش. بهادر ... به یک پهلوان می‌مانَد؛ پیشانی پهن و برآمده ... سینهٔ ستبر و شانه‌هایی گره‌پیچ از گوشت و عضله (دولتآبادی۲، ۱/۱۳۷)
۵. (درمورد چیزی یا کسی) دارای حجم یا اندازهٔ بزرگ یا درشت‌تر از حد متعارف.
ق۴. او عُمَر را رضی‌اللّه‌عنه آب داد تا بخورد، از آن جراحت بیرون کرد که زیر ناف او بود ... باز مویز داد سطبر، هم از آنجا بیرون آمد (بلعمی۲، ۳/۵۵۹) ║ ق۵. گر بپرسند ما را که حوضی هست که بالاش ده گز است و پهناش پنج گز و ژرفایش شش گز و پُر است از آب و سنگی سطبر که بدستی در بدستی باشد اندر وی افکندند و آب از حوض ابر بالا آمد و بیرون آمد مقدار دو سبوی ما را بازگوی که اندر حوض چند سبوی آب است (طبری۳، ۱۰۲) ║ ق۶. اگر خواهند که بدانند که در زمین آب دور است یا نزدیک نگه در مورچة آن زمین باید کرد، اگر ستبر و سیاه و سنگی بود آب نزدیک بود (جمالی یزدی، ۱۱۵) ║ ق۷. الضِبراکُ و الضُبارِک: مرد دراز و سطبر (تاج الاسامی، ۳۲۳) ║ ق۸. به گردن برآورد بیل سطبر/ خروشنده بر سان تندر ز ابر (شمس‌الدین کوسج، ۱۷) ║ ق۹. چشم‌هایش سرخ بود بر گردن موی‌ها داشت دراز چون نیزه‌های برخاسته، و عصا را دو سر بود آن دو سر دو زفر گشت فراخی آن دوازده گز دندان‌های بزرگ و سطبر (ابوالمحاسن جرجانی، ۳/۲۲۶) ║ فالج: نام علتی است و اشتر نر سطبر دو کوهان و نام بادی است مخصوص و نام کیلی است که آن را فلج گویند (محمد بن عبدالخالق، ۲/۱۰۱۶) ║ ق۱۰. از آتش قزغان‌های سطبر و هموار و از صدای توپ‌های صاعقه‌کردار حالت موعود ... به‌ظهور آمد و از تصاعد بخارات ضرب‌زن و توپ‌های گوناگون بحر نیلگون در زیرِ فلک بوقلمون نمایان شد (روملو، ۳/۱۴۷۹) ║ ق۱۲. هرگاه آبله خشک شود و خشک‌ریشه بماند، بنگرند که خشک‌ریشه چگونه است: ... اگر سطبر بود یا اندر زیر او رطوبتی باشد، آن را به‌آهستگی بردارند بی استعمال روغن و رطوبت از تحت آن بچینند (ارزانی، ۳/۹۵۶) ║ ق۱۳. این قلّه بسیار سطبر و منظرِ بسیار مطبوعِ خوشی دارد (ایران۱، ۳/۱۸۱۰) ║ ق۱۴. شیخ احمد آقا لباس مخصوص برای خود و اتباع خود اختراع نمود که عمامه‌های سرخ بسیار بزرگ بر تاج‌های سرخ ستبر به درازی ذرعی بسته به پر عقاب آراسته بر سر گذاشته لباس‌های سرخ در بر داشتند (حسن فسایی، ۱/۴۵۰) ║ ۱۳۳۰ش. حیوان‌های سهم‌ناک بزرگ/ اژدهای ستبر و پیل سترگ (بهار، ۲/۹۱۷) ║ ۱۳۶۴ش. مسعود مردی بود کوتاه‌قد، ستبر و سیاه‌سوخته. قیافهٔ زننده و زشتی داشت (آرین‌پور۲، ۳۰۷) ║ ۱۳۶۸ش. آن خرس سطبر قوی‌پنجه‌ای که زندانبان گاه‌و‌بی‌گاه شب‌ها در حجرۀ تنگ من سر می‌داد و بارها ناچار می‌شدم تا سحرگاهان در آن تنگنای تاریک با او دست‌و‌پنجه نرم کنم، برای من دیگر ذوقی و شوری باقی نگذاشت (زرّین‌کوب۲، ۷۱۳)
۶. پیش از اسم می‌آید و صفت مرکب می‌سازد و معناهای زیر را به آن اسم اضافه می کند:
الف- کلفت.
ق۴. سطبرپوست بُوَند و باریک‌رگ و فراخ‌دهان بُوَند و بلندبینی و خشک‌روی و فراخ‌چشم و فراخ‌سولاخ‌بینی (اخوینی، ۱۲۰) ║ این مردمانی‌اند بددل ... و نیمهٔ تن زبرینشان کوتاه و نیمهٔ زیرین دراز، و باریک‌تن‌اند و سطبرلب (حدود العالم، ۱۹۹) ║ ق۸. ثور خانۀ زهره است ... و هرکه به طالع او زاید ... کدود بوَد و گردن و شکم و اطرافِ او بزرگ و بینی او دراز و پیشانی و دهن فراخ و ابرو کوچک و چشم بزرگ و سیاه و سطبرلب و سیاه‌مو و اسمررنگ و بسیاررغبت به زنان (شمس‌الدین آملی، ۳/۲۹۹) ║ ق۱۱. زنی بود پیوسته‌ابرو، کوته‌چشم، کریه‌منظر، پهن‌بینی، برآمده‌کله، سطبرلب، پیش‌دندان ... تو گفتی آفریدگار عالم جل‌جلاله در آفرینش صورت زشت، او را نمونه ساخته (خالقداد۱، ۱۵۲)
ب- قطور.
ق۵. الفُّ: ستبرران و انگشت کهین (ادیب نطنزی۱، ۱۳۴) ║ دلالتِ ... اسد: تمام‌بالا و دراز، فراخ‌بر، پهن‌روی، سطبرانگشت، باریک‌دوران، بلندبینی، فراخ‌دهان (بیرونی، ۳۲۷) ║ ق۶. گویند کی یوسف مشک‌بوی بود، پهن‌روی بود، فراخ‌چشم بود، پیوسته‌ابروی بود، تنگ‌دهان بود، هرگه کی بخندیدی بریق دندان او مثالِ مهتاب بودی، باریک‌میان بود، ستبرساق بود، فربه‌بازو بود (احمد طوسی، ۱۸۶) ║ ق۷. او ... فراخ‌سینه، گشاده‌کتف، و سطبرساق بود (منهاج سراج، ۱/۹۰) ║ ق۹. گفته‌اند که: شب از نور روی او سفیدرنگ شدی نیکوروی بود و جعدموی و فراخ‌چشم و راست‌خلق و سطبرساق و سطبرساعد و میان‌باریک و تیزبینی و خرددندان بود (ابوالمحاسن جرجانی، ۴/۲۹۲) ║ ق۱۲. ساعتی دیگر، علاماتی دیگر پیدا شد، از آن قوی‌تر و عظیم تر، و مردی قوی‌هیکل سطبربازو، بر بالای استر زین طلا سوار، و چهارصد نفر شاطران در دهنۀ جلو، و به استقلال تمام نمایان گردید (محمد مروی، ۲/۶۴۳) ║ ق۱۳. درشت‌هیکل و عفریت‌خوی و کژمژگوی/ سطبرساعد و باریک‌ساق و زفت‌بدن (قاآنی، ۶۰۳) ║ بانو ... از آن آهونگاهان خال‌دار و سروقدان باریک‌اندامِ ... نبود، بلکه فیل‌جثه، تنگ‌چشم، کمر کلفت شش‌پستان ستبرساق (میرزا حبیب۱، ۵۷) ║ ۱۳۳۰ش. ستبربازو و لاغرمیان و سینه‌فراخ/ دو شاخ ریش فروهشته تا میان رستم (بهار، ۱/۴۷۹) ║ ۱۳۵۰ش. نوزده‌بیست‌ساله است، اما درشت‌اندام و ستبرگردن با سری بزرگ و صدائی بس کلفت ... از ده‌متری می‌توان شنید، ولی چه باک؟ چیز نهفتنی نداریم (بهآذین۴، ۱۵۳) ║ ۱۳۵۸ش. گرچه مردی چارشانه، فراخ‌سینه، ستبربازو و بالا‌بلند بود، چندان خبر از قدرت جسمانی‌اش نمی‌داد (ابراهیمی۱، ۷/۱۱۴)
ج- تنومند.
ق۶. محتاج‌ترین کسی به دارو خوردن، مردم فربه و سطبراندام باشند، خاصه کسی که گوشت و سیکی و شیرینی‌ها و میوه‌ها و طعام‌های گوناگون، بسیار خورد (تفلیسی۶، ۱۵۰) ║ ق۱۰. مطربان ... ماه‌صورت، حقه‌ناف، فربه‌سرون، باریک‌میان، طرب‌افزای، سطبرگرده، سیم‌ساق، خوش‌گوی، نیکولقای، همه بانگ کردند (ابومسلم‌نامه، ۱/۶۳۲) ║ ق۱۲. فراشان محکم‌بازوی ستبرپشت و خیامان قوی‌شکست{ظ: شست} درشت‌انگشت سرادقات گردون‌قباب و خیمه‌های کاه‌کشان‌طناب را به حمل شتران پشته‌پشت کوه‌کوهان و استران شیرزور پیل‌توان از شهربند اصفهان به ساحت دشت و بیابان کشیدند (نامی اصفهانی، ۲۶) ║ ۱۳۶۱ش. اتاق پُر شد از آدم‌های ستبرقامت در اونیفورم سیاه، با پوتین‌های پاشنه‌آهنین به پا و تعلیمی در دست (صالح حسینی، ۲۰۴)
۷. (درمورد پارچه، فرش و مانند آن‌ها) دارای تاروپود به‌هم‌فشرده و متراکم که نشانهٔ با‌کیفیت بودن بافت آن است ؛ استبر۶.
ق۴. تکیه‌زدگان بر گسترش‌هائی آسترهای وی از دیبای ستبر باشد و میوه چیدن هردو بوستان نزدیک (تفسیر طبری، ۷/۱۷۸۷) ║ مامطیر: شهرکی است با آب‌های روان و از وی حصیری خیزد سطبر و سخت نیکو (حدود العالم، ۱۴۵) ║ ق۵. این چه مژدگان است که متّقیان را می‌دهد به پوشیدن سندس و جامۀ ستبر بعدماکه پوشیدن آن عیب و نقص است؟ (سورآبادی۱، ۴/۲۲۹۲) ║ ق۶. چون بینی آنجا «رأیت نعیما و ملکا کبیرا» ناز بینی و پادشاهی جاوید ... زورین‌جامهٔ ایشان ... جامه‌های سندس سبز و استبرق و دیبای ستبر ... و زیور کنند بر ایشان دستینه‌های سیمین (میبدی، ۱۰/۳۱۵) ║ ق۷. استبرق: دیبای‌ها سطبر (قرآن۵۳: فرهنگنامۀ قرآنی، ۱/۱۲۷) ║ ق۸. استبرق: دیبای ستبر (شریف جرجانی، ۷) ║ ق۹. ایشان را در بهشت ... درپوشانند جامه‌های سبز از دیبای تنک و دیبای ستبر و این کنایت است از آنکه اهل بهشت پادشاهان باشند (ابوالمحاسن جرجانی، ۵/۳۷۸) ║ ق۱۰. الاستبرق: دیبای سطبر (محمد جنابذی، ۱۰۳) ║ ۱۳۴۳ش. این تنبان از یک رویهٔ چرمی یا پارچه ماهوتی ستبر و چندلایه آستر کرباسی دوخته شده است (صدیق - کیا: هنر و مردم، ش۲۶/۷)
۸. (درمورد لباس) که از پارچه‌ای نامرغوب، ضخیم و خشن تهیه شده است ؛ استبر۲.
ق۴. از وی عجب این است که او طعام درشت خوردی و لباس سطبر پوشیدی (بلعمی۲، ۳/۵۶۶) ║ ق۵. ای حکیم تو را پشمینهٔ ستبر و بندِ گران و جایی تنگ و تاریک می‌بینیم، چگونه است که گونه برجای است و تن قوی‌تر است؟ (بیهقی۱، ۴۲۸) ║ ق۶. آورده‌اند که صحابه و تابعین، رضوان الله علیهم اجمعین، چون فرزندان ایشان جامۀ باریک پوشیدندی مر ایشان را بزدندی و بفرمودندی تا جامۀ سطبر داشتی (عبدالله قلانسی، ۳۵) ║ ق۷. همیشه آن حضرت جامۀ سطبر پوشیدی چنان‌که آستین همیشه راست کردی و چندانی جامه به روزگار بر جامه بینداخت که شرم داشت که پیش خیاط بَرَد (شهاب الاخبار۱، ۱۱۸) ║ ق۸. عمر بن عبدالعزیز بن مروان ... سیرت امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، درپیش گرفت. جامۀ سطبر پوشیدی و آش درشت خوردی و پیاده در بازار گردیدی (قطبی اهری، ۱۳۵) ║ ق۹. عبدالله در اوّل وزارت خود در دیوان مظالم نشسته بود، مردی درآمد جامهٔ ستبر پوشیده، با هیأتی پریشان و شولیده و رقعه‌ای بر او عرضه داشت (عقیلی، ۱۱۴) ║ ق۱۳. روح به تنشان چنان سطبر که سندان/ موی به سرشان چنان درشت که خنجر (قاآنی، ۳۰۵) ║ ق۱۴. جامهٔ زفت و ستبر از رشک و رشمیز و شپش/ یافته بر سطح جلدم التصاق، ای آفتاب (ادیب‌الممالک، ۲/۷۸)
۹. (درمورد صدا و آواز) بم و گاهی بلند و گوش‌خراش.
ق۴. اگر میل دارد به گرمی، دم زدن وی عظیم بوَد و سریع و متواتر، و آواز وی سطبر بوَد و قوی چن بانگ شیر (اخوینی، ۱۲۷) ║ ق۵. محمد زکریا ... اندر لذت شنودن آواز خوش گوید: هم این ترتیب موجود است، ازبهر آنکه هرکه آواز باریک را بسیار بشنود، از شنودن آواز سطبر سپس از آن لذت یابد (ناصر خسرو۶، ۲۱۴) ║ ق۶. طاووس مرغی است هندی، ... آوازی ستبر دارد (محمد طوسی، ۵۳۰) ║ ق۱۳. هیاهوی اسب‌افکنان آسمان‌گرای و همهمهٔ شمشیرزنان بلندآوای شد، روز روشن تاریک و نعره‌های سطبر باریک گردید (رضاقلی خان، ۹/۳۹۸)
۱۰. (درمورد مایعات و سیالات) که به‌سختی جاری می‌شود؛ غلیظ ؛ استبر۷.
ق۴. خون بلغمی به‌رنگِ لعل بُوَد و به قوام به‌وقتِ فصد کردن تنک بُوَد ولکن زود بفسرَد و سطبر گردد (اخوینی، ۲۹) ║ چون طعام‌هاء ستبر را گرم باید کردن چون برنج و پالوده، و نخواهی که دودگین شود، دیگی را بیار و آب در وی ریز و از بالاء دیگ چوب‌ها بنه و آن طعام را با جامه از بر چوب‌ها بنه و آتش کن (قمری بخاری، ۷۲) ║ ق۵. در حوالی آن جزیره، آبی است سطبر که کشتی در او کار نکند (تحفة الغرائب، ۱۳۱) ║ ق۶. خلط سودا هم دو نوع است، طبیعی و ناطبیعی. اما طبیعی، دُردی خون است و بدین سبب ستبرتر و گران‌تر از خون است و طبع او سرد و خشک است و رنگ او سیاه و طعم او آمیخته است (جرجانی۲، ۱/۱۹) ║ ق۷. الضرب: عسل سپید و سطبر (تاج الاسامی، ۳۱۹) ║ ق۸. الخاتر: شیر تیره و ستبر و جز آن (زنجی، ۱/۱۰۰) ║ ق۹. الحریرة: آرد هالۀ ستبر با شیر و روغن پخته (دهار، ۱/۲۲۰) ║ ق۱۰. الهدبد: شب‌کوری و صمغ که از درخت روییده باشد و شیر به‌غایت سطبر (محمد جنابذی، ۳۸۴) ║ ق۱۱. در دوای اسبی که شیرنگ داشته باشد: مرداسنگ دو درم، شنگرف نیم درم، روغن کنجد ده استیر در پاتیلی به آتش نرم بجوشاند تا به پنج استیر بیاید و ستبر گردد، پس اسب را نیک بشوید و آن را بر کوی او اندازد نیکو شود (معین نخشبی، ۳۲۶)
۱۱. (درمورد خط) که با قلم درشت و معمولاً پهنای کامل قلم نوشته شده و حروف نوشته بزرگ و پهن است.
ق۴. بومسلم ... آن لوای ظل‌السحاب بیرون آورد، و آن حریر سپید بود چهارده رش، و به خطی ستبر بر او نبشته آیهٔ ... (بلعمی۲، ۴/۱۰۱۱) ║ ق۸. روزی حضرت مولانا از یاران دوات و قلمی خواسته و سطری سطبر برروی دیوار مدرسه بنوشت که روزه گرفتن از غذای روح حرام است والله‌اعلم (افلاکی، ۱/۲۸۰) ║ ق۹. گنبدی از سنگ ساخته‌اند ... هیچ‌کس نداند که آن گنبد برای چیست و خطی سطبر به قلم یونانی بر گِرداگرد آن گنبد نبشته‌اند و هیچ‌کس نمی‌تواند خواندن (بیغمی، ۱/۷۴۲) ║ ق۱۰. قبر مرا بلند سازید و در آنجا به خط سطبر نویسید که هرکس که اینجا رسد، اگر بر روح من فاتحه خوانَد، لعنت بر وی باد و اگر نخوانَد، لعنت بر پدرش باد (دوغلات، ۴۸۳) ║ دال مرکّب است از دو خط، هریک دو نقطه. خط اول به تمام قلم باید نوشت تا ستبر آید و دوم به سینهٔ قلم تا باریک شود (فتح‌الله سبزواری، ۱۳۸)
۱۲. (درمورد چیزی) که مقدار آن بیش از حد معمول و گاهی متراکم است؛ انبوه، فراوان و پرپشت ؛ استبر۵.
ق۵. بهترین شاخه‌های درختان که پیوند کنند، آن بُوَد که از آن درخت گیرند که بارَش ستبر بُوَد و خوش‌طعم‌تر بُوَد (ورزنامه، ۱۰۸) ║ ق۸. بیش از این جسم را گذر چون نیست / این بخار از دو حال بیرون نیست ــ یا به آتش رسد شهاب شود/ ورنه ابر و تگرگ و آب شود ــ باد چون درمیان ابر افتد/ ابر بر گردش از ستبر افتد (اوحدی، ۵۲۰) ║ ق۹. طریم: ابر سطبر (محمد بن عبدالخالق، ۲/۸۹۴) ║ ق۱۳. سطبر سبلت هر یک گذشته از بر دوش / برآن صفت که ز پهلوی سر دو گوش حمیر (قاآنی، ۴۳۷) ║ ق۱۴. گردهای غلیظ و دود ستَبر/ روی خورشید را گرفت چو ابر (ادیب‌الممالک، ۲/۶۰۴) ║ ابر سطبر را متلاشی کند چنان/ گرگی که از میانهٔ یک گلّه بگذرد (لاهوتی، ۳۱) ║ ۱۳۴۷ش. از درختی بالا رفتم و خود را در میان شاخه‌های ستبر و تیره‌اش پنهان کردم (کامران فانی: نگین، ش۴۳/۲۹) ║ ۱۳۷۰ش. آن‌سوی پنجره‌های پشت اسپینا، پشت‌بام‌ها، قرنیزها، تل‌های زباله روی پشت‌بام‌ها، بر زمینهٔ ابرهای ستبر به چشم می‌آمدند (کوثری، ۱/۶۹) ║ ۱۳۷۴ش. ابر ستبر پُرباران!/ در برکهٔ کدامین دشت ـ با موج چرخی لغزان/ رقص حباب خواهی کرد؟ (یک دریچه آزادی: بهبهانی، ۸۲۳)
۱۳. (درمورد دیوار، قلعه و مانند آن‌ها) محکم و استوار و پابرجا.
ق۵. و ما روز را روشن آفریدیم تا اندر روز معیشت توانید طلب کردن. و زبر شما بر هفت‌آسمان سطبر و استوار بیافریدیم ... و آفتاب را ازجهت شما چراغ روشن آفریده‌ایم (قرآن کمبریج، ۲/۵۳۶) ║ ق۱۰. سُم سیاه نیک باشد ... و دیگر خاصیت او آن است که جسم او سطبر است و پهنادار و می‌باید تنک نباشد و اگر تنک باشد در نعل‌بندی میخ به پهلو رود و اسب لنگ شود (شاه قلی، ۳۴۸) ║ ۱۳۴۶ش. یزدانداد پاسبان، مثل خرپا، سیخ و ستبر ایستاده بود (محمود۳، ۶۰) ║ ۱۳۴۹ش. پسران دیواری بودند او را، سنگین و ستبر، رخنه‌ناپذیر (بهآذین۳، ۸۵) ║ ۱۳۶۸ش. از دور قلهٔ پرآو را می‌بینم. سرکش و ستبر و محکم ایستاده است (درویشیان۱، ۴/۱۷۳۹)
۱۴. (درمورد عهد، رأی و مانند آن‌ها) که به‌سختی می‌توان آن را نقض کرد یا تغییر داد.
ق۵. ورداشتیم ما ز بالای ایشان کوه را به میثاق ایشان و گفتیم ما ایشان را درشوی در این دراریحا سجده‌کنان و گفتیم ما ایشان را که زحد درمگذری اندر شنبه و گرفتیم ما از ایشان میثاقی ستبر (قرآن ری، ۹۳) ║ ق۶. چگونه هاگیرید؟ برسیده باشد بهری شما به بهری، و هاگرفتند از شما پیمانی ستبر (ابوالفتوح، ۵/۲۸۶) ║ ق۹. یاد کن ای محمد چون فراگرفتیم ما از پیغمبران عهد و پیمان به رسانیدنِ رسالت و گزاردنِ وحی و ... خاصّه از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی «وأخذنا منهم» و از ایشان عهدی بستدیم ستبر یعنی محکم (ابوالمحاسن جرجانی، ۷/۳۰۶) ║ ابوالقاسم کثیر ... مردی است از خاندان وزارت و رأی سطبری دارد (عقیلی، ۱۹۰)
۱۵. (درمورد زمین) که خاک آن سفت و خشک و معمولاً ناهموار است و به‌سختی می‌توان آن را شخم زد ؛ استبر۴.
ق۵. حزیز: زمین ستبر (ادیب نطنزی۱، ۲۴۸) ║ ق۶. گفت پیغامبر، صلی الله علیه، کردار اهل بهشت زمینی است سطبر بر بلندی و کردار اهل دوزخ زمینی خوار در نشیبی است (ابن قضاعی، ۶۵۷) ║ الحزون: زمین‌های ستبر و سخت (تفلیسی۱، ۳/۱۶۶۳)
۱۶. (پزشکی کهن) (درمورد نبض) که در آن رگ حرکتی بسیار در عمق (عمود بر سطح اندام) و در عرض (عمود بر امتداد رگ و در سطح اندام) داشته باشد؛ غلیظ.
ق۵. اندازۀ حرکت آن بود که مقدار موج انبساط بود ... اگر پهنا و بالا نیک دارد و لیکن درازا ندارد وی را نبض ستبر خوانند و به تازی غلیظ (ابن سینا۱، ۲۳) ║ ق۶. جالینوس می‌گوید: هرگاه کی این نُه نوع را ترکیب کنند، بیست‌وهفت نبض مرکّب کی هستی آن ممکن است حاصل آید ... دهم نبض کوتاه و پهن و افراشته و این را غلیظ گویند یعنی سطبر (جرجانی۱، ۸۰)
۱۷. (مجاز) (درمورد کسی) که بدون تلاش و زحمت و با خوردن مال دیگران زندگی خود را می‌گذراند و درنتیجه، معمولاً اندامی فربه و درشت دارد و گاه مغرور است ؛ ستبرگردنیک. ۲.
ق۵. اگر رای عالی بیند ... و اگر عفو ارزانی ندارد حصیری را مالش فرماید چنان‌که ضرر آن به سوزیان و به تن وی رسد، که سطبر شده‌است و او را و پسرش را مال بسیار می‌جهاند (بیهقی۱، ۲۰۰)
۱۸. (درمورد کلام و لحن) خشن و به دور از ملاطفت.
ق۷. پنجاه مقامت که درآید بر جد گفتار و هزل آن، و لفظ باریک و ستبر آن ... و بیان‌های روشن که دُرر و غرر دارد و ادبی‌های ملیح و نادره‌های آن (مقامات حریری، ۳) ║ ق۱۴. اشعار فتح‌الله خان شیبانی شتر و گربه است؛ یعنی: گاهی لفظ رقیق و سلیس و ملایم دارند، و باز گاهی لفظ خشن و سطبر، که مغایر ملایمت طبع است، به میان می‌آورند (افضل‌الملک، ۴۲۳)
۱۹. (معمولأ درمورد رودخانه و رود) دارای عمق زیاد ؛ استبر۸.
۱۳۳۰ش. شنا گرچه به دانی ای مرد مه/ به آب ستبر اندرون پا منه (بهار، ۲/۱۱۳۴)
گردن کسی ستبر بودن «منتظر تعریف‌نگاری»
کسی که بدون تلاش و زحمت و با خوردن مال دیگران زندگی خود را می‌گذراند و در نتیجه معمولاً هیکل فربهی دارد.
ق۸. پدرم مولانا سراج گفت که شیخ ... بر بام زاویهٔ بزرگ نشسته بود و در مزاج مبارکش ضعفی بود و من در خدمتش استاده بودم و عصای شیخ به دست گرفته. جوانی بیامد و پیش شیخ باستاد ساعتی. ناگاه شیخ ... فرمود: مولانا، درزمانِ جنید، رحمة الله علیه، مگر شخصی را در خاطر بگذشت که جنید را گردن سطبر است. جنید، رحمة‌الله‌علیه، گفت از تنگ‌نظری تست وگرنه گردن ما در دو کون نگنجد ... آن جوان چون این بشنید نعره‌ای بزد و بیخود شد (ابن بزّاز، ۶۷۳)