وضعیت: «تأییدشده»
ابداع ebdâ’ [هم‌آوا: ابدا(ء)۱، ابدا(ء)۲؛ جمع: ابداعات، ابداع‌ها؛ <عربی>]
(اسم) ۱. (فلسفه) آفرینشی که پیش از آن ماده یا زمان نباشد.
ق۴. تا چیزها از حد ابداع به حد تکوین و تولید نیامدند، عقل ظاهر نشد (سجستانی، ۱۹) ║ ق۵. ایزد ــ جلّ ذکره ــ که مُبدَع اول را به ابداع پدید آورد، روا نبودی که یک مبدَع بس بودی (قصیدۀ ابوالهیثم، ۲۵) ║ ق۶. تو عقلی بوده‌ای در بَدوِ ابداع / هدایت را چنان لابدّ و درخور (انوری، ۱/۲۲۷) ║ ق۷. حق‌تعالی یکی است و او را شریک نیست ... متفرّد است به خلق و ابداع، و مستبد به ایجاد و اختراع (مؤیّد خوارزمی، ۱/۲۴۳) ║ ق۸. ز عقل ابتدا کرده ابداع را / و زو نفس وز نفس اَطباع را (نزاری، ۱/۲۵۹) ║ ق۱۰. استخوان‌بندی شطرنج جهان کی شده بود؟ / صبح ابداع که من مهر تو می‌ورزیدم (محتشم، ۱/۷۷۲) ║ ق۱۱. به اتفاق ابداع افضل انواع است و افضل ابداعات ابداع عقل اول (میرداماد۱، ۱۰۱) ║ ق۱۲. از اثر پرتو آن نور غیب / جلوۀ ابداع برآمد ز جیب (حزین، ۸۳۱) ║ ق۱۳. موجد نفوس و عقول و صانع ابداع و تکوین عرصۀ زمین را به فرّ وجود سلطان سلاطین قهرمان الماء و الطین آرایش و تزیین داده‌است (دنبلی، ۲۸) ║ ۱۳۱۵ش. آنسلم ... در امر آفرینش عقیده‌ای اظهار کرده‌است میانة وحدتِ وجود و ابداع (فروغی، ۱/۱۱۲)
۲. آفرینش.
ق۶. پس از این‌همه نعم و آیات و بیّنات از خلق آسمان و زمین و ابداع غرایب ... شک می‌کنی در وجود و الهیت و وحدانیت من (ابوالفتوح، ۷/۲۳۲) ║ ق۷. سپاس بی‌حد و بی‌عد مالک‌الملک بی‌همتایی را سزد که در ایجاد آدم و ابداع عالم به شریک و سهیم احتیاج نداشت (تاریخ شاهی، ۱) ║ ق۸. تقدیر ازلی و مقصود آفرینش از ایجاد و ابداع این‌همه قبایل و شعب اظهار رفعت دولت چینگگیز خان بود (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱/۲۳۵) ║ ق۱۰. قادری که در عرصۀ چهارباغ جنان ... نخل‌آرای ریاض ابداع است (قاسم هروی۱، ۱) ║ ق۱۱. از روزی که دهقان قضا نهال ابداع را در بوستان قدرت کامله غرس نموده، هر نهالی منتج ثمری و هر شاخی پذیرای بَری است (وحید قزوینی، ۴۱۶) ║ ق۱۲. ارباب تحقیق و صاحب‌خردان عالم تمیز و تدقیق، که دیدۀ بصیرتشان به مشاهدۀ مصنوعات کارخانۀ ایجاد و ابداع گشاده است، دریافتگان این نشأۀ کامله را ... ظلال رحمت آفریدگار شمرده‌اند (محمد مروی، ۲/۴۴۵) ║ ق۱۳. سبحان‌الله، شکر حضرت آفریدگاری که یکی از بدایع قدرت او ایجاد کون‌ومکان و یک ذره از پرتو کن‌فیکون او ابداع عالم و عالمیان است (عبداللطیف شوشتری، ۴۶۹)
۳. ساختن چیزی جدید یا به‌کار بردن روشی نو و ابتکاری که قبلاً وجود نداشته یا با قبل از خود بسیار متفاوت است؛ نوآوری.
ق۶. اختراع قدم و قلم ازبرای فتور بیدلان است و ابداع نامه و نام ازبرای قصور عاقلان (سنایی۵، ۱۰۸) ║ ق۷. ابداع در بعضی حال‌ها، چون اسباب بگردد، روا که واجب شود (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶) ║ ق۸. از حال استخراج و ابداع این هنر موسیقی سؤال کردم (ثغری، ۱۷۶) ║ ق۱۰. اختراع دارالضرب و ابداع دراهم و دنانیر و حُلی از نقره و طلا در ایام دولت او وقوع یافت (خواندمیر۱، ۱/۴۸) ║ ق۱۳. همین آدم ابوالبشر ... به تشکیل یاسای شهریاری و فرمان‌فرمائی و ابداع قوانین و رسوم و آداب و نظم کهتری و مهتری و حدود و مصادرات پرداخت (اختر، ۱/۲۸۷) ║ ق۱۴. بر جمیع طوایف و قبایل اهل عالم است که از مبدعین این ابداع و مخترعین این اختراع و مجددین آن ... ممنون باشند (تربیت، ۱/۷۶۰) ║ ۱۳۱۱ش. آنچه که به نام صنعت هندی، مغول و عرب در اروپا معروف است، همه ابداع و اختراع ایرانی بوده (هدایت۷، ۳۵) ║ ۱۳۳۳ش. مرحوم آدینسوا اصولاً معتقد به ابداع و سلیقه‌های جدید نبود (آهی، ۳۱۲) ║ ۱۳۵۳ش. از آن زمان به‌تدریج در ساختن کاغذ ابداعاتی به کار برده‌اند و درست کردن آن را آسان‌تر کرده‌اند (رضا مایل، ۷) ║ ۱۳۸۵ش. وجود این اختلافات دلیل بر این نیست که بتوانیم همة ابداعات و پیشرفت‌های علمی غرب را در این رشته کأن‌لم‌یکن بینگاریم (محمود امیدسالار: نامۀ بهارستان، ش۱۱و۱۲/۱۸۹)
۴. به‌وجود آوردن اثر ادبی یا هنری با سبک، مضمون یا صورتی نو.
ق۶. هر عالِم محقق ... که عدت اختراع مبانی فکر ... دارد، چون تأمل شافی ... در این ترتیب‌هاء معجزمزاج ... کند، داند که این غایت ابداع است در صُوَر عبارت نگاشتن (خاقانی۲، ۱۷۶) ║ ق۷. خواست یک روزی عطارد تا در ابداع سخن / بر سبیلِ امتحان نام من آرَد در بیان (اسفرنگی، ۳۶۱) ║ ق۸. فقیه ... واعظی که بر افاضت معانی و ابداع لطایف قادر باشد و در هر فنی ماهر، آن است که به بدیهه از هر جائی که حفّاظ بخوانند در آن باب خوض کند (افلاکی، ۱/۱۷۱) ║ ق۹. این کمینه ... هرگز نتوانست که اوقات خود را بالکلّیّه از ابداع نظمی یا اختراع نثری فارغ یابد (جامی۱، ۱/۳۰) ║ ق۱۰. امیرکمال‌الدین ... به نظم اشعار گاهی مشغولی می‌کرد و در ابداع مؤلفات لوازم فصاحت به‌جای آورد (خواندمیر۱، ۴/۳۲۵) ║ ق۱۱. عریضۀ شاه بجنسه مرقوم می‌شود تا رشحات سحاب فیض ربّانی و قطرات غمام فضل سبحانی طراوت‌بخش حدایق ابداع و اختراع باشد (عبدالستار لاهوری، ۱۹۵) ║ ق۱۳. مسوّد اوراق در ابداع این سیاق جویای رضای خالق است و نه در قید قبول خلایق (قائم‌مقام۱، ۲۹۱) ║ ۱۳۳۳ش. این شعر یک شاعر است که از کار شاعر دیگری سرچشمه گرفته‌است ... ابداع مجدد آن است ... تولید دوبارة یک الهام شاعرانه است (مینوی۱، ۳۱۹) ║ ۱۳۴۲ش. اگر کسی که داعیۀ شاعری دارد ... بتواند به قوۀ تصوف و نیروی ابداع و ابتکار به معانی و مضامین دلپسند و جدید جامۀ نوینی بپوشاند ... (جمالزاده۸، ۳۱۴) ║ ۱۳۶۸ش. صنعت لفظی جناس بین سراب و سر آب جالب است، اما ابداع خواجه نیست (زرّین‌کوب۲، ۳۷۳)
۵. ساختن ساختمان و بنا.
ق۸. به‌حقیقت صانع و بنّاء آن در ابداع و احداث آن شکل بدیع ... هیچ دقیقه‌ای از دقایق صنعت فرونگذاشته (حسین آوی، ۶۳) ║ ق۹. غایت استادی ... در ابداع و احداث آن شکل بدیع ... به تقدیم رسانیده‌اند (حافظ ابرو۳، ۱۰) ║ ق۱۰. در آن بلدۀ شریفه در حوالی پل جعفر آن را صورت ابداع داد (محمد حافظ، ۱۳۸) ║ ق۱۳. کاشان قبل از ابداع این حصاربندی چهل‌حصاران بوده (ضرابّی، ۱۱۵) ║ ق۱۴. شروع در ابداع عمارات و ابنیه و باغ دوشان‌تپه در سنۀ هزارودویست‌وشصت‌ونه، سال ششم جلوس همایون (اعتمادالسلطنه، ۱/۹۳)
۶. (ادبیات) آوردن چندین صنعت بدیعی در بیت یا قرینه‌های نثر.
ق۸. اما تزیینات: ... لف و نشر، ... تجاهل عارف، ابداع (وصاف۱، ۴۵۵) ║ ق۱۴. در این بیت صنعت تجنیس و قلب و متضاد و رد العجز علی الصدر و عکس موجود است. اگرچه شعرش لطفی ندارد، اما مثال را تمام است و این صنعت ابداع را در عداد لفظی و معنوی هردو می‌توان آورد (آقاسردار، ۱۰۸) ║ ابداع آن است که در یک بیت از شعر یا یک قرینه از نثر چندین نوع از بدیع درج نمایند (شمس‌العلما گرکانی، ۳۱)
۷. چیزی که در ساختن آن نوآوری و ابتکار به‌کار رفته باشد.
۱۳۶۸ش. صابون یکی از ابداعات مفید بشری است که اختراعش را نسبت به مصریان داده (شهری۲، ۲/۳۴۲) ║ دونفره فکرهایمان را روی هم ریختیم و یک نتیجة عالی گرفتیم: همان دارالتّجارة کذایی. دارالتّجارة ابداعات عصر جدید ... یعنی اختراعات کوچک. اختراعات کوچک با فواید عملی (نجفی۱، ۲/۹۹۷) ║ ۱۳۷۹ش. گاسپاچو ... در روزهای گرم تابستان به‌عنوانِ یکی از بهترین ابداعات تمدن مورد تحسین قرار می‌گیرد (دریابندری۱، ۱/۷۳۶)
ابداعِ احتمال
اظهار فرض جدید در مورد مسئله‌ای، به‌ویژه مسائل فقهی.
ق۱۳. حضرات مدعیان را در قبال این مدعای عظیم به‌جز ابداع احتمال دلیلی و برهانی نیست که مثبت این مدعی بوده باشد، و مجرد احتمال در اثبات مقال کافی نتواند بود (امین‌الشریعه خویی: میزان‌الصواب، ۱۰۸۲) ║ ابداع احتمال کراهت حضرت هارون از خلافت حضرت موسی علیهماالسلام مبنی بر غایت لجاج و عناد... است (میرحامد کنتوری: عبقات‌الأنوار، ۱۱/۳۳۵) ║ ۱۳۷۱ش. درصورتی‌که ظرفیت ابداع احتمال با ظرفیت قدرت جمع‌بندی متناسب نباشد، موجب غرق شدن در احتمالات و نهایتاً منجر به حرکت انفعالی خواهد شد (مرتضی حسینی الهاشمی: تدبیر، ش۳۰/۱۹) ║ ۱۳۸۲ش. برخورد من با این زندگی چند حالت دارد: حالت اول صرفاً ابداع احتمال است که نکند زندگی من تصادفی باشد و درواقع جدی نباشد (عسکری سلیمانی امیری: نقد و نظر، ش۳۱و۳۲/۲۰)
ابداعِ احتمال کردن
⇅ ابداعِ احتمال.
۱۳۶۶ش. چون قدرت تفکر به این مرحله نرسیده که این احتمال را بدهد، یعنی احتمال تصدیق کاذب را بدهد، گفته است این شخص نبی است. اگر ابداع احتمال می‌کرد، اضلال نمی‌شد (محمد مجتهد شبستری: کیهان فرهنگی، ش۴۶/۱۳)
ابداع شدن (شدن: گردیدن، گشتن)
۱. آفریده شدن یا صادر شدن چیزی از چیز دیگر.
ق۱۱. در عبارتِ حکیم در این محل لفظی رکیک واقع است، زیراکه می‌گوید از اسمِ نور ابداع اسم الله شد (خالقداد۲، ۲/۱۷۵)
۲. ساخته شدن چیزی جدید یا به‌کار رفتن روشی نو و ابتکاری که یا قبلاً وجود نداشته یا با قبل از خود بسیار متفاوت باشد.
ق۱۳. مصنوعات انسانی به اقسام‌ها در تالاری جمع کرده‌اند. کتابخانۀ خیلی خوب ممتاز و کتبی که تازه ابداع می‌شود از همه قِسم موجود داشتند (سیّاح، ۲۷۲) ║ ق۱۴. صاحبان صنعت مترصد و در کمین باشند و هر بهبودی و اصلاح و ترقی و ابداع و اختراعی که در سایر نقاط دنیا در صنایع می‌شود فوراً در صنعت‌های خود معمول و مُجری دارند (تربیت، ۳/۱۸۰۵) ║ ۱۳۴۱ش. لژیون دونور ... نشان افتخار فرانسه است که توسط ناپلیون بناپارت در سال ۱۸۰۲ برای قدردانی از خدمت‌گزاران نظامی و غیر نظامی ابداع گردید (جلال آل‌احمد: سفر فرنگ، ۲۲۷) ║ ۱۳۶۰ش. شکل خودگردانی کارگران، که توسطِ زحمت‌کشان الجزایر ابداع شده بود، بعداً شاخه‌های دیگر اقتصاد را هم در بر گرفت (پرویز علوی، ۹۸) ║ ۱۳۸۱ش. بعد از جنگ جهانی دوم... سیستم‌های اطلاع‌رسانی ابداع گشت و با رشد و گسترش روبه‌رو شد (محمد سمیعی: کتاب ماه دین، ش۶۲/۶۱)
۳. ساخته شدن ساختمان و بنا.
ق۱۳. نهری ... در حواشی رودخانه مخصوصاً احداث و ابداع شده‌است (ضرابّی، ۹۲)
ابداع فرمودن
۱. ↑ ابداع۲.
ق۷. بهشت را ابداع فرمود و اهلی برای آن بیافرید (مؤیّد خوارزمی، ۳/۱۰۰) ║ ق۸. باری ــ عزّ شأنه و عظم سلطانه ــ هر عضوی از اعضای مفرده و مرکّبه را... جهت فعلی معیّن ابداع فرموده (ابوالمجد بیضاوی، ۵۵) ║ ق۱۱. فاعل اول ابداع همة اشیا فرمود به‌غایتِ حکمت (خالقداد۲، ۲/۲۷۴)
۲. ↑ ابداع۱.
ق۹. خدای عز و جل در جوهر اول دو قوه ابداع فرمود، یکی قوۀ حبّیه و یکی قوۀ قهریه (عبدالله قطب، ۹۰) ║ ق۱۱. حکیم... چنان افاده فرمود که مبدِع اول عقل اول را پدید آورد، پس به‌توسط عقل نفْس کلی را ابداع فرمود (خالقداد۲، ۲/۱۴۲) ║ ق۱۳. حق‌تعالی همۀ حقایق اعیان ثابته را از مقام علم به امر کن ابداع فرمود و ظل وجود را ممتد نمود (امین‌الشریعه خویی: میزان‌الصواب، ۴۸۵) ║ ۱۳۳۵ش. خدا عالم را از ماده‌ای نیافریده، بلکه از عدم محض ابداع فرموده (الهی‌قمشه‌ای، ۲/۳۲۱)
۳. ↑ ابداع۵.
ق۹. دیگر از طراز کسوت مفاخر و عنوان نامۀ مآثر عمارات بقاع خیرات، چون مساجد و مدارس و خوانق... است که آن حضرت ابداع فرموده (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۱۰)
ابداع کردن
۱. ↑ ابداع۱.
ق۵. سپاس خدای را که همه از اوست ... و همه را بازگشت بدوست ... آن خدای را که به کُن از نیست ابداع هست کرد (ورزنامه، ۱۵) ║ ق۶. منت خدای را که ... اول عقل را ابداع کرد (شرف‌الدین مسعودی، ۵۹) ║ ق۸. حمد و سپاس ... مر خالق قدیم را که جواهر روحانی و عناصر جسمانی از مکامن عدم در میادین وجود، به قدرت بدیع، ابداع کرد (خلیفه نیشابوری: تاریخ نیشابور، ۶۱) ║ ق۹. او را ــ عزّ شأنه جلّ سلطانه ــ قوّت آن هست که ... چیزی که تا منقرض عالم خواهد شد در جزوی اجزای مایتجزّی لمحه‌ای بی وسایط موجبات و شوافع مؤثرات ابداع کند (حافظ ابرو۱، ۴/۹۰۸) ║ ق۱۱. دین عمل اورمزد است ... و اول فرشتگان که ابداع کرد بهمن بود که او را دین تعلیم فرمود (خالقداد۲، ۱/۳۹۸) ║ ق۱۳. ابداع کرد همۀ عوالم را از انوار خورشید محبت ذاتیۀ خود (امین‌الشریعه خویی: میزان‌الصواب، ۷۱۷)
۲. ↑ ابداع۲.
ق۶. هرچیز از اجناس مخلوقات که باری ــ عزّ اسمه ــ ابداع کرد آن را مخصوص گردانید به صفتی که مطلوب خاص از آن جنس آن صفت بود (ابومحمد نجار، ۲) ║ ق۷. به‌هستی‌آرندۀ چیزها ... تو را ابداع کرد و خداوندِ تصور و تمثّل کردت (بابا افضل، ۳۳۲) ║ ق۸. حق‌تعالی ... جسم پاک آدم را ــ علیه‌السلام ــ از ادمۀ کورۀ خاک ابداع کرد و روح قدسی را در وی نفخ فرمود (افلاکی، ۱/۲۳۰) ║ ۱۳۸۶ش. خداوند، آفریدگانی شگفت‌انگیز، از حیوان و جماد، ساکن و متحرک، ابداع کرد و نمونه‌هایی از شواهد آشکار بر صنعت دقیق و قدرت عظیمش را اقامه کرد (ناصر مکارم: پیام امام امیرالمؤمنین، ۶/۳۵۶)
۳. ↑ ابداع۳.
ق۶. حکما ... ازبرای ذکر باقی و صیت سائر طریقی ابداع کردند (ظهیری، ۲۸) ║ ق۷. تاش ... اهل آن بقعه را به مصادرات و مطالبات عنیف رنجانیده و رسوم جور و اجحاف ابداع و اختراع کرده (جرفادقانی، ۸۲) ║ ق۸. به‌سببِ رسوم ذمیمه ... که ابداع و احداث کردند، اهالی و رعایا ... به دارالخلافه استغاثت بردند (منشی کرمانی۱، ۱۶) ║ ق۹. چین‌بنِ یافث به‌غایت عاقل و باکیاست بود، نقاشی و صورتگری و جامۀ ملوّن بافتن ابداع و اختراع کرده، به فرزندان آموخت (میرخواند، ۵/۵) ║ ق۱۰. خمس را از اهل بیت علیهم‌السلام منع کرد و به عایشه و حفصه از بیت‌المال هر سال ده‌هزار درهم داد و تراویح ابداع کرد (محمد حموی: انیس‌المؤمنین، ۵۹) ║ ق۱۱. چیزهای تازه اختراع و ابداع نکند، چنانچه در ازمنۀ سابقه از حکام و بزرگان امثال این اعمال به ظهور آمده‌است (محمد زمان، ۴۹) ║ ق۱۲. کرده ابداع دین نو مالک / پی او گشته زمره‌ای هالک (حزین، ۸۱۴) ║ ق۱۴. فصاحت و بلاغت از صنایع عتیقۀ آدمی‌زاده و اختراعات جدیدۀ انسان نیست که فلان قوم در سنۀ جِرت مائه ابداع کرده باشند (تربیت، ۳/۲۱۳۳) ║ ۱۳۱۲ش. موجودات لجن شپشو و عاجزیِ مبادی آداب شترمآب از لای کتاب منشآت بیرون جستند و فورمول‌هایی برای چاق‌سلامتی ابداع کردند (هدایت۶، ۱۴۴) ║ ۱۳۳۰ش. بسا قانون که تو ابداع کردی / که آن را در طبیعت نیست مبدا (بهار، ۱/۷۶۴) ║ ۱۳۶۲ش. آن‌ها ... مراسم و مناسک پیچیده و پرآب‌وتابی ابداع می‌کردند تا هیچ را بیان کنند (باستانی، ۱/۳۰۰) ║ ۱۳۸۰ش. عرب‌شناسان قرون وسطی قواعد جدیدی را ابداع کردند که طبیعت دانش اروپایی را درموردِ اسلام و ... آموخته‌هایشان کاملاً تغییر داد (شهرزاد داودی: نامۀ بهارستان، ش۴/۱۵۵)
۴. ↑ ابداع۴.
ق۶. آن تازه سخن که کردم ابداع / در روی زمین روان ببینم (خاقانی۱، ۲۶۷) ║ ق۷. خواستم که از فایدة آن عایده عمر خود را ذخیره‌ای گذارم، و کتابی که در او دادِ سخن‌آرایی توان داد ابداع کنم (وراوینی، ۱/۹) ║ ق۸. گاه‌گاه نکته‌ای غرّا گفتی و معانی غریب ابداع کردی (فضل‌الله حسینی، ۲۳۳) ║ ق۹. به یمن مصاحبت و شرف محاورت ایشان، نکته‌های بدیع و معانی غریب ابداع کردی (میرخواند، ۱/۶۲۹) ║ ق۱۰. منشی این اوراق درضمن همین حکایت ... از بدایع تراکیب و صنایع و لطایف فقراتِ متضمن رقایق تشبیهات غریبه و کنایات بدیعه چیزها ابداع کرده (خنجی۱، ۳۰۲) ║ ق۱۴. در دورۀ اسلامی ... اکابر قوم شِعری را ستودهاند و شُعرا هم مضمونهای بدیع، که دلیل منظر مطبوع این نجم لامع است، ابداع کرده (تربیت، ۱/۷۱۲) ║ ۱۳۳۳ش. شاید داستان‌ها را او بالتمام ابداع و اختراع نکرد، بلکه مثل فردوسی ... کتاب نثری پیش خود داشت و قصه‌های تحریرشدۀ متفرق را جمع‌آوری کرد (مینوی۱، ۷) ║ ۱۳۴۵ش. عبید در هر باب طرحی نو اندیشیده و ... ابداع معانی کرده (یوسفی، ۱/۲۸۹) ║ ۱۳۶۸ش. مواردی هم هست که نویسنده آنچه را خود ابداع می‌کند به یک اصل شرقی منسوب نمی‌دارد (زرّین‌کوب۲، ۳۲۷)
۵. ↑ ابداع۵.
ق۱۳. از آن زمان الی حال هریک از سلاطین و شاهزادگان ... به یادگار ابداع و احداث عمارتی دلنشین کرده‌اند (ضرابّی، ۷۴) ║ همچنین سه چهار بند بزرگ ابداع کنم که هم آب قناتی مستمری دائمی و هم سیلاب آب‌های بهاری در آن جمع شده ... به کشت دشت مصروف شود (ضرابّی، ۴۴۹)
ابداع نمودن
۱. ↑ ابداع۳.
ق۹. نظام‌الدین تغان‌بیگ ... قواعد مذموم و رسوم مردود را ابداع نمود (عقیلی، ۲۳۶) ║ ق۱۰. رسم‌الخط کوفی ... شاه ولایت‌پناه مرتضوی ... ابداع نمود (رستمداری، ۳۳۵) ║ ق۱۳. نواب نایب‌السلطنه ... به تدارک انجام خدمات سلطانی و اجرای ضوابط نظام مشغول گشتند، قاعده‌های نیک اختراع فرمود و رسوم پسندیده ابداع نمود (دنبلی، ۴۱۲) ║ ق۱۴. تاکنون هرچه چراغ ابداع و اختراع نموده‌اند، حرارت آن بیش از نور بوده (تربیت، ۱/۴۷۶) ║ ۱۳۱۵ش. در نزاع کلیات رأی تازه‌ای ابداع نموده که حد وسطِ میان دو طایفه است (فروغی، ۱/۱۱۵) ║ ۱۳۳۷ش. شما ... روش‌های جالب تدریس زبان‌های خارجه را که با افکار علمی و روان‌شناسی این زمان کاملاً برابری می‌کنند اختراع و ابداع نموده‌اید (پزشکزاد۴، ۱۲۴) ║ ۱۳۶۳ش. زندگی ... لازم بود در غیاب بزرگ خانواده جریان تازه‌ای برای خود ابداع نماید (ندوشن، ۱/۱۲۸) ║ ۱۳۸۸ش. ژوزفین کوچران اولین ماشین ظرفشویی کاربردی را ابداع نمود (تهمینه مولانا: پیام بانک، ش۴۹۰و۴۹۱/۲۲)
۲. ↑ ابداع۴.
ق۹. میرزا الغ‌بیک ... به حِدت ذهن نقاد حقایق معانی و دقایق بیان ابداع و اختراع می‌نمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۲، ق۲/۶۸۶) ║ از جملة مشجّرات لطیفۀ مفیده دو مشجّر است که شمس قیس تطبیق نموده بر دو شجره که خواجه حسن قطّان ... ابداع نموده (محمود حسینی، ۱۶۹) ║ ق۱۱. مولانا ... اختراعات و تصرفات در آن فن نموده، به‌غایت نقش‌های غریب و طرح‌های عجیب و رنگ‌آمیزی طرفه ابداع نموده (قاضی میر احمد، ۱۵۸)
۳. ↑ ابداع۵.
ق۹. به‌یمنِ آن مقام مبارک تفاؤل فرموده، بقعة عالی و عمارات متعالی با باغات و ریاحین و اشجار و بساتین ابداع نموده‌اند (اسفزاری، ۱/۱۰۲) ║ ق۱۱. اسمعیل میرزا ... ابداع کتابخانۀ مجدد نمود (اسکندر بیک، ۱/۲۷۳) ║ ق۱۳. گویند شاه صفی صفوی چون خواست باغ شاه را ابداع نماید، به ملاحظۀ اعتبار و ازدیاد آب چشمۀ مزبوره دو حوضخانه ساخت (ضرابّی، ۷۳)
۴. ↑ ابداع۲.
ق۱۰. به تقدیر مقدر قدر و قضا و پادشاه بی‌همتا ... در جبلت صاحب‌فطنتی هرچه ابداع نماید، همگی همتش را بر اظهار آن مصروف سازد (قاضی میراحمد۱، ۱/۴۶) ║ ق۱۳. ای دخترِ آواره‌کننده تا به کی هرزه‌گردی خواهی نمود، زیراکه خداوند چیز جدیدی در زمین ابداع خواهد نمود که زن مرد را حمایت خواهد کرد (فاضل همدانی۱، ۱۳۷۰)
۵. ↑ ابداع۱.
ق۱۴. خداوندی است که ابداع نمود ارواح را و انشا نمود صورت‌ها را (عبدالجبار شکوئی: مصباح‌الحرمین، ۲۷)
ابداع یافتن
۱. ⇅ ابداع شدن۲.
ق۱۰. چند نوع سوهان جهت این عمل ابداع یافته (محمد حافظ، ۳۱)
۲. به‌وجود آمدن اثر ادبی یا هنری با سبک، مضمون یا صورتی نو.
ق۱۰. این نعت غراء ... در معنی تضرع و تعشق ابداع یافته (خنجی۱، ۲۵۱)
۳. ⇅ ابداع شدن۱.
ق۱۱. کون حادث است و از لاشی‌ء ابداع یافته (خالقداد۲، ۲/۲۵۴)