دلیل‌و‌برهان

وضعیت: «در حال تأیید»
دلیل‌و‌برهان ‎daliloborhân‎
(اسم) ۱. ← دلیل‏۱.
ق۵. هرکه... معنی کلمة لااله‌الّاالله محمّدرسول‌الله را... باور کرد و دل وی بر آن قرار گرفت... این کفایت بوَد در اصل مسلمانی و بدانستن آن به دلیل و برهان فرض عین نیست بر هر مسلمانی (غزالی۱، ۱‏/۱۲۳‏) ║ ق۶. هر هفتی که در آسمان‌ها و در زمین‌هاست در الهیت و بشریت به دلیل و برهان ایشان است و آیت این است که خدای‌تعالی با مصطفی در کلام مجید گفته‌ که: ... (ام الکتاب، ۸) ║ ق۷. خویش را دان که تا خدا دانی/ زآن‌که حق را دلیل و برهانی (سلطان ولد، ۲۱) ║ پیغامبر... از اَجلافِ عرب به تصدیق و اقرار اکتفا نموده‌است، و بی‌تحصیلِ دلیل و برهان به اسلام ایشان حکم فرموده. و چون از این عهده تَقَصّی نمود، واجبِ وقت به ادا رسانیده باشد (مؤیّد خوارزمی، ۱‏/۴۸‏) ║ ق۸. آن بزرگ باز پرسید که معرفت تفصیلی چیست؟ خواجه فرمودند: آن است که آن چه از مخبر صادق اجمالاً قبول کرده شده‌است، آن را به طریق تفصیل شناخته شود و از مرتبۀ دلیل و برهان به مرتبۀ کشف و عیان رسیده‌شود (صلاح بخاری، ۸۴) ║ ق۹. روباه گفت این خر، گوش و دل نداشت. چه اگر دل داشتی که محلّ عقل است چون از چنگ تو یکبار خلاص شد بار دیگر به سخن من فریفته نبودی و به نزد تو معاودت ننمودی! و اگر گوش داشتی که محلّ سمع است مصلحت خود بدیدی و نصیحت آن اسپ بشنیدی که به دلیل و برهان منع او از آمدن به پیشِ تو کرد! (شجاع، ۷۹) ║ ق۱۰. حکمت ز ره دلیل و برهان آموز/ عرفان ز رموز اهل عرفان آموز ـ خواهی که حدیث بلبلان فهم کنی/ اول برو و زبان مرغان آموز (اهلی، ۷۳۶) ║ ق۱۱. به شاه مردان قسم که یک دو کماندار در پهلوی بنده بود، مدار ایشان بر این بود که تیر از قبای من بیرون می‌آوردند و به جانب اوزبک می‌انداختند. اگرچه الطاف الهی را نسبت به بندگان، شاهد و دلیل و برهان نمی‌باید، اما از آن روز دیگر از خصم اندیشه نکردم و دیدن آن معرکه باعث زیادتی توکل بر خالق جزء و کل گردید (ملکشاه، ۳۴۹) ║ ق۱۲. برهمن از تو سخن بی‌دلیل می‌خواهم / که اعتبار نباشد دلیل و برهان را {لاله‌تیک بهار، ق۱۲} (شیرعلی لودی، ۱۲۳) ║ ق۱۳. مرد دانای سخن‌ور به دلیل و برهان سخن می‌گوید نه با ترهات و مخاشی که شیوۀ زنان است. {س:۱} (اختر، ۲‏/۱۰۷۱‏) ║ ق۱۴. شرحِ این معمّی را با دلیل و برهانِ قاطع و ساطع خواهیم گفت و خواهید دانست که ملاحظه نمی‌کنم و سرِ مداهنه و تملّق ندارم (تربیت، ۳‏/۲۰۹۵‏) ║ قانونی را که طبیعت برای انسان به‌جهتِ حیات و ترقی او وضع می‌کند انسان مجبور به اطاعت آن می‌باشد و ملامتی بر او نیست و چون به نظرِ حکمتی و فلسفی این مطلب را ملاحظه کنیم می‌بینیم ظاهر و بدیهی است و محتاج به دلیل و برهان دیگر نیست (فروغی۲، ۱۹۱) ║ ۱۳۲۱ش. میرزاحبیب‌الله احضار شد و با دلیل و برهان ثابت کرد که این آقایان بی‌مورد شکایت کرده‌اند و او را عبث از کارش بازداشته‌اند (عبدالله مستوفی، ۱‏/۳۳۷‏) ║ ۱۳۵۸ش. شخص می‌تواند با دلیل و برهان خطای نظر جامعه را اثبات کند، اما دستِ‌آخر او یک تن است و جامعه جامعه است و داوری‌ها و پیش‌داوری‌های خاص خود را دارد و گوشش به برهان و دلیل نیست (یونسی، ۴۰۴) ║ ۱۳۷۹ش. کسی‌که طالبِ دلیل و برهان به‌معنیِ اخصِ کلمه، و خواهانِ مباحثاتِ علمی و تأملاتِ فنیِ منطقی است، مختار است که از هم‌راهیِ با من سر باززند (خرّمشاهی، ۱۷۶)
۲. ← دلیل‏۱۳.
ق۸. چون نیمة سی پانزده باشد، چگونه حکم بر چهارده کنند؟ و این از عقل دور تواند بود و آن را البته دلیلی و برهانی باید به موجبی که مقتضی حساب اهلِ‌هیأت است (رشیدالدین فضل‌الله۹، ۸۷) ║ اگر تو می‌گویی و اگر هرکس دیگر از منجّمان و حکما و عقلا گویند باید چنان تقریر کنند که راست‌ودرست در خاطر بنشیند و دلیل و برهان آن را بیان کنند تا روشن شود (رشیدالدین فضل‌الله۹، ۸۷) ║ ق۱۰. عدوی سرکش من آتشی است تیز و مرا/ برای کشتن او صد دلیل و برهان است (محتشم، ۱‏/۴۴۱‏) ║ ق۱۲. عجایب قلعه‌ای به‌نظرِ بندگان جهان‌بانی و سایر سرکردگان درآمد، و از ارتفاع و بلندی آن حصار انگشت تحیر به دندان تفکر گزیدند، که آیا به چه دلیل و برهان این حصار به‌تصرف ما درآید؟ (محمد مروی، ۲‏/۵۶۹‏) ║ ق۱۳. برآشفته گردیده می‌خواست امر را به بنده مشتبه نموده، و به عذر این که، رفتن تو خارج از لندن بدون دلیل و برهان و خلاف نظام می‌باشد، متمسک شده (میرزا صالح۲، ۱۶۵) ║ ۱۳۵۰ش. از اطراف مملکت و اکناف ولایت آقچه‌های زر و بقچه‌های بیم راست که... بی‌دلیل و برهان، به‌خدمت می‌آورند. {فرهادمیرزا معتمدالدوله ـ ۱۳} (آرین‌پور۱، ۱‏/۱۶۳‏)