وضعیت: «در حال تأیید»
دلیل‌الخطاب dalilolxetâb
گروه تخصصی بررسی کنند.
ق۶. قرآن بیان متّقیان است، نگفته باشد که نامتّقی را بیان نیست، که این دلیل‌الخطاب باشد (ابوالفتوح، ۱/۱۰۰) ║ این قول به دلیل‌الخطاب بود، و قول به دلیل‌الخطاب باطل است به‌نزدیک ما (ابوالفتوح، ۱/۲۴۱) ║ در این دو جای‌گاه دلیل است بر بطلان قول به دلیل‌الخطاب (ابوالفتوح، ۱/۲۴۲) ║ کشتنِ پیغامبران جز به‌ناحق نباشد، چه این دلیل‌الخطاب باشد (ابوالفتوح، ۱/۳۱۳) ║ هم‌چونین باشد اگر دلیل‌الخطاب درست بُوَد (ابوالفتوح، ۱۲/۲۱۰) ║ این قول به دلیل‌الخطاب باشد (ابوالفتوح، ۱۲/۲۵۶) ║ این دلیل‌الخطاب باشد (ابوالفتوح، ۱۴/۱۴۰) ║ نفی ظلم، مقیّد بکردن به روز قیامت، دلیل نکند بر آنکه دیگر روزها کند، برای آنکه این دلیل‌الخطاب بُوَد، و دلیل‌الخطاب درست نیست به‌نزدیکِ بیشتر اهل علم (ابوالفتوح، ۱۷/۱۹) ║ گروهی استدلال کردند... چون در خبر فاسق توقف فرمود باید که در خبر عدل عمل واجب باشد تا فرق بُوَد میان خبر فاسق و خبر عدل، گوییم: این دلیل طریق‌الخطاب است، و دلیل‌الخطاب معتمد نیست به‌نزدیکِ بیشتر اهلِ‌علم (ابوالفتوح، ۱۸/۱۹) ║ بنای این بر دلیل‌الخطاب کرده‌است، و دلیل‌الخطاب به‌نزدیک بیشتر اهلِ‌علم باطل است (ابوالفتوح، ۲/۳۳۳) ║ امّا در آیت دلیل نیست بر آنکه کفّار مخاطب نیستند به شرایع برایِ آنکه دخولِ مؤمنان در خطاب به‌دلیلی منع نکند از دخولِ کافران در آن خطاب به‌دلیلی دیگر، و این قول به دلیل‌الخطاب باشد و آن باطل است (ابوالفتوح، ۳/۲) ║ خدای‌تعالی گوید در این آیت: کارزار کنی با آنان‌که با شما کارزار کنند، منع نکند از وجوبِ قتالِ آنان‌که با ما قتال نکنند، برایِ آنکه این دلیل‌الخطاب باشد (ابوالفتوح، ۳/۶۹) ║ گوییم: این دلیل‌الخطاب باشد، و دلیل‌الخطاب به‌نزدیکِ بیش‌ترِ اهلِ‌علم باطل است (ابوالفتوح، ۳/۲۴۲) ║ به این آیت استدلال نتوان کردن برآن که شرّ به خدای نیست، برای آنکه دلیل‌الخطاب باشد، و دلیل‌الخطاب معتمد نیست (ابوالفتوح، ۴/۲۶۱) ║ اگر گویند وقتی دین اسلام چنان بود که خدای‌تعالی نمی‌پسندید به بندگانش تا این روز پسندید آن را، جواب گوییم: این قول به دلیل‌خطاب باشد (ابوالفتوح، ۶/۲۴۷) ║ نوع چهارم استدلالی باشد از تخصیص چیزی به ذکر بر نفی حکمی که غیر آن است و این را مفهوم خوانند و دلیل‌الخطاب گویند (ابومحمد نجار، ۲۵) ║ حلّاج... قال:... دلیل‌الخطاب آن است، هم برین‌منوال که «انّ‌من‌الجهل‌لعلماً»، علم برو جهل اقتضا کند، و جهل برو علم اقتضا کند، زیراکه اوصاف جلال ازلی به عین مشاهدت محصور حدث نیست (روزبهان۱، ۴۲۹) ║ آنچه گفته‌است که: «امیران عالم بودندی». معنی آن است که این امیران جاهلند و ایشان روافض را زبون داشتندی؛ اینان مگر از جهل و بی‌حمیتی آن طریقت را ترک کرده‌اند خاصه به مذهبی که به دلیل‌الخطاب گویند، خاکش به دهان که به‌خلاف این است که نموده‌است؛ آن دولت که بنی‌العباس را بود هنوز بر آن قرار و قاعده است، و امیران و ولاة اکنون عالم‌تر و زیرک‌ترند و همیشه تا بوده‌است سادات وعلما و رؤسا در حضرت خلافت و بارگاه سلاطین و پیش امرا موقر و محترم و ممکن بوده‌اند و مقبول‌القول و مشارالیه، و اکنون امرا ولاة بر آن سنت سنیه و طریقۀ مرضیه می‌روند و تا به قیامت چنین باشد و آنکه نتواند دید کور شود (عبدالجلیل رازی۲، ۳۱) ║ آنچه گفته‌است که: «امیران عالم بودندی». معنی آن است که این امیران جاهلند و ایشان روافض را زبون داشتندی؛ اینان مگر از جهل و بی‌حمیتی آن طریقت را ترک کرده‌اند خاصه به مذهبی که به دلیل‌الخطاب گویند، خاکش به دهان که به‌خلاف این است که نموده‌است؛ آن دولت که بنی‌العباس را بود هنوز بر آن قرار و قاعده است، و امیران و ولاة اکنون عالم‌تر و زیرک‌ترند و همیشه تا بوده‌است سادات وعلما و رؤسا در حضرت خلافت و بارگاه سلاطین و پیش امرا موقر و محترم و ممکن بوده‌اند و مقبول‌القول و مشارالیه، و اکنون امرا ولاة بر آن سنت سنیه و طریقۀ مرضیه می‌روند و تا به قیامت چنین باشد و آنکه نتواند دید کور شود (عبدالجلیل رازی۲، ۳۲) ║ ق۹. خدای گفته‌باشد که با آن کسی که با شما قتال کند با او قتال کنید معلوم نشود که کسانی که ابتداء قتال نکرده‌باشند با ایشان قتال نتوان کرد الّا به دلیل‌الخطاب و به‌نزدیکِ علما آن باطل است (ابوالمحاسن جرجانی، ۱/۲۳۱) ║ این آیت دلیل است بر بطلان دلیل‌الخطاب چه اگر دلیل‌الخطاب بر کار گیرند لازم آید که زنان پیغمبر به این صفات موصوف نبوده باشند و معلوم است که ایشان بر این صفات بودند پس دلیل‌الخطاب را اصلی نباشد؛ از آنجا که مؤدّی است به این فساد (ابوالمحاسن جرجانی، ۱۰/۱۱۳) ║ دیگر آنکه حجاب نقیضِ رؤیت نباشد نقیض وصول باشد و این جز در حقّ اجسام مصوّر نشود و اگر این مسلّم داریم که نقیض رؤیت است هم دلیل نباشد؛ برای آنکه چون کافران محجوب باشند مؤمنان محجوب نباشند مگر به دلیل‌الخطاب؛ و این معتمد نیست به نزدیکِ بیشتر اهل علم (ابوالمحاسن جرجانی، ۱۰/۳۱۱) ║ بیافرید برای شما اسبان و استران و دراز گوشان تا برنشینید و تا زینتی باشد شما را؛ بعضی فقها به این آیت تمسّک کردند به تحریم گوشت اسب و استر و خر و گفتند که: خدای تعالی گفت: این حیوانات رکوب و نشستن را شاید و آنکه در آیت اول گفت خوردن راست؛ و این دلیل‌الخطاب باشد و دلیل‌الخطاب به نزدیک محققان درست نیست (ابوالمحاسن جرجانی، ۵/۱۵۴) ║ مذهب ما و مذهب اهل عدل آن است که حکم ایشان چون حکم مؤمنان بنی‌آدم باشد در ثواب و عقاب؛ برای آنکه تکلیف بر ایشان هم چنان است که بر اینان، و مذهب شافعی و مالک هم این است و آیت را جز به دلیل‌الخطاب بر آنچه گفتند دلیل نیست (ابوالمحاسن جرجانی، ۹/۱۰۷) ║ جواب آنست که این طریق دلیل‌الخطاب است و آن معتمد نیست به نزدیک اهل علم (ابوالمحاسن جرجانی، ۹/۱۶۴)