شفقت

وضعیت: «در دست علوم انسانی»
شفقت ‎šafeq(q)at, šafaq(q)at, šafqat‎ [گونۀ دیگر: شفقه؛ املای دیگر: شفقة؛ جمع: شفقات؛ فعل همایند: آوردن، بردن، برزیدن، فرمودن، کردن، نمودن، ورزیدن]
(اسم) ۱. حس درونی و ویژگی مهربان و دلسوز بودن ؛ اشفاق ‏۱‎(ešfâq)‎.
ق۴. دانستم که قضایِ خدای‌تعالی را کس نتواند گردانیدن و دیگر از شفقت پدری دلم نداد که ترا بکشتمی و دریغ نیامدم که این مُلک به تو رسد (بلعمی۱، ۱۱۷۱) ║ ق۵. خداوندا... چون از بیم زنا و عقوبت فساد زنی را در نکاح آوردم فرزندانم دروجود آوردی و شفقت ایشان دردرونم گماشته و در غم خورش و لباس ایشان عمرم ضایع کردی (خرقانی، ۱۴۷) ║ ق۶. گفت: نزدیکِ دزدان معرفت نباشد و در دل ایشان حرمت و شفقت نباشد، جامه بیرون کن و سر کار خویش گیر. گفتم: مردی مسافرم مرا از جامه نگزیرد (احمد طوسی، ۱۳) ║ ق۷. تظلّم برآورد و فریاد خواند/ که شفقت برافتاد و رحمت نماند (سعدی۱، ۱۵۷) ║ ق۸. آنک ترا گفتم که چراغ از پیش بردار غرض آن بود تا مبادا که یکی از پسران باشد و مرا شفقت پدری دامن‌گیر شود و در حفظ عهد و کشتن او تقصیر کنم (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱‏/۱۹۲‏) ║ ق۹. آنان که گوساله‌پرست نبودند تیغ‌ها برآهیختند و در گوساله‌پرستان نهادند، پدر پسر را می‌کشت و پسر پدر را، ابری و نزمی برآمد و جهان تاریک شد تا ایشان را شفقت و رقّت منع نکند (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۹۲‏) ║ ق۱۰. چون شفقت دربارۀ تو دارد و نمی‌خواهد که تو به آتش برادرت بسوزی و اولاد حسن پادشاه به‌یک‌بارگی برطرف شود تو را چنین نصیحتی کرده‌، مرشد کامل را هیچ ارادۀ دیگر درخاطر نیست (جهان‌گشای خاقان، ۱۶۷) ║ ق۱۱. از شفقت و عطوفت پدری دایم به‌خاطر داشت که عبدالله‌خان را از این بازدارد (عبدالستار لاهوری، ۲۰۹) ║ ق۱۲. روزی دید که گرگی پسِ ماده‌آهویی افتاده و نزدیک است که او را گرفته، هلاک کند. حاتم بانگ برآورد: ای نابکار، این حیوان بگذار که این بچّه‌دار ست و شیر از پستانش روان است. گرگ ایستاده‌شد و به‌زبان آمد که: مگر تو حاتم هستی که چنین شفقت در دل داری؟ (حاتم‌نامه۱، ۹۱) ║ ق۱۳. در کلکته بودم که اخوی والاگهر، سید محمّد جعفر، از لکهنو به‌مقتضای شفقت برادرانه که ورود مرا به این کشور شنیده‌بود، به کلکته وارد و به فیض لقای آن برادر نیکوخصال که منتهای امانی و آمال بود رسیدم (عبداللطیف شوشتری، ۳۹۱) ║ ق۱۴. ملاحظه نمایند شفقت و مهربانی این شخص متمدّن باانسانیت را که به‌چه‌نوعی اظهارِ مهربانی و دل‌سوزی به بنی‌نوع خود می‌کند (طاهر میرزا۲، ۱۵۸) ║ ۱۳۲۷ش. احمدعلی‌خان حس می‌کرد که نسبت به او ترحمی یا شفقتی یا چیز دیگری ازهمین‌قبیل در دل خود حس می‌کند (آل‌احمد۱۰، ۱۵۰) ║ ۱۳۵۰ش. ادامه می‌دهم. به معنای انسانی انقلاب می‌پردازم، به مهر و شفقتِ بزرگی که مردان انقلاب را در گیرودارِ حوادث به ‌تکاپو وامی‌دارد. هرچند که رؤیای سعادتِ آدمی در ایشان به‌ضرورت، با آتش و خون تعبیر می‌شود (به‌آذین۴، ۱۶۵) ║ ۱۳۷۷ش. به‌دل طالبا افتاد که در وجود آن مرد سنگی یخی، شفقتی روی‌برگردانده هست (مندنی‌پور۲، ۱۰۰)
۲. ← اشفاق‏۳.
ق۵. خداوند ... را صد رحمت است. یعنی از صد وجه رحمت وی به خلق رسد ... یکی از آن به زمین فرستاد و قسمت کرد آن میان خلق، تا ایشان بر یکدیگر رحمت همی‌کنند و شفقت همی‌برند و مهربانی و تعطّف همی‌کنند (اسفراینی، ۱‏/۴۵‏) ║ هرکه سیر بخورد، شش چیز به وی درآید... از شفقت بر خلق محروم ماند که پندارد که همه هم‌چنان سیرند (غزالی۱، ۲‏/۴۴‏) ║ ملکی بود عادل که او بر رعیت عدل کردی و شفقت نمودی (غزالی۲، ۳۳۸) ║ بر مطیع شفقت کنند تعظیم طاعت را؛ و بر عاصی شفقت کنند تا مگر به برکت شفقت ایشان به صلاح بازآیند (مستملی، ۲‏/۶۵۵‏) ║ ق۶. شفقات قوام‌الدین بر اصحاب حاجات بیشتر از شفقت مادر بود به فرزند (ابوالرجاء۱، ۴۴) ║ مادر و پدر مشفق فرزند بی‌ادب را دوستر دارند و بیش گرد او برآیند و بر وی شفقت برزند (ژنده‌پیل۳، ۱۴۲) ║ در حق همۀ بندگان خدای عزّ و جل شفقت می‌باید فرمود تا به برکات آن آفات دفع می‌گردد (منتجب‌الدین بدیع، ۱۲۳) ║ ق۷. هرکه به سال کمتر بود، او را از فرزند شمارد و بر وی شفقت برد و با وی مدارا کند (شهاب الاخبار۱، ۹) ║ ق۸. در ازاء چندین تربیت و شفقت که از اینجانب مشاهده کرده و در عوض هیچ یک ازو توقع خدمتی نبوده بی موجبی معرض و منهزم شدن از کمال عقل و خردمندی به غایت مستبعد و در شریعت مروت عظیم مستنکرست (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱‏/۴۷۹‏) ║ ق۹. یعقوب خواست که با یوسف، برادران دوستی کنند و مهر و شفقت ورزند. حق‌ تعالی خلاف آن خواست (معین‌الدین فراهی، ۳۳۹) ║ ق۱۰. بِه آن است که سلطان بدیع‌الزمان که کلان و ارشد اولاد امجاد خاقان منصور است و جبلی جبلتش بر تمهید اساس مکرمت و جهانبانی منظور به استقبال پادشاه باشد و نسبت‌ به مظفر حسین میرزا طریق شفقت را مسلوک داشته یکی از ممالک خراسان را به او مسلم دارد (خواندمیر۳، ۳۰۵) ║ ق۱۱. خدا شما را برای من این‌جا رسانیده که مرا هم‌زبان باشید که بسیار دلگیرم بودم. اکنون شما نیز شفقت کرده حال خود را بیان کنید (منوچهر نقّال۲، ۲۸۹) ║ ق۱۲. نه با رقیبم الفتی نه از حبیبم شفقتی/ اندر میانه مانده‌ام اینجا چنین آنجا چنان (لامع، ۴۳۱) ║ ق۱۳. رؤسای ایشان دراِزایِ شفقت و رأفت امیرالبحر اظهار یأس و نومیدی کرده برای سکون و سکوت سایر اسپانیولیان به معاودت فرنگ‌ستان مأذون شدند (دولت علیّه، ۲‏/۱۱۸۲‏) ║ ق۱۴. اهالی آن نواحی را که از شیعیان اثنی‌عشری بودند و مدت‌ها در دست اهل‌سنت ذلیل و خوار و گرفتار به انواع شفقت و مهربانی مورد عنایت شاهانه گشتند (حسن فسایی، ۱‏/۳۷۰‏) ║ ۱۳۰۰ش. محبت و شفقت، مردم را به‌ جانبِ آن مملکت و آن ملت جلب نموده و افکار عمومی دنیا را نسبت‌ به آن‌ها مساعد و همراه می‌نمود (جمالزاده۱، ۸) ║ ۱۳۴۴ش. احسان و شفقت بر زیردستان به‌ضررِ اصلاح نژاد انسانی است (زریاب، ۱۰۵) ║ ۱۳۶۸ش. به خود القا کردم که از زنی که با این خشونت با من مواجه بود نمی‌توان هیچ‌گونه توقع شفقت داشت (علوی۶، ۱۹۸) ║ ۱۳۷۶ش. آن‌ که جدّاً به‌ دنبالِ هدایت مردم است و دستِ‌کم چون مادری مشفق بر فرزندش شفقت می‌ورزد، نمی‌تواند بنشیند و تماشا کند که متاع هدایتش را به زور و تزویر می‌ربایند و محتاجان و مشتاقان هدایت را تهیدست و تشنه‌لب می‌گذارند (کیان، ش۳۷‏/۵۸‏) ║ ۱۳۷۹ش. بر همسایه و هم‌نوع خود هم شفقت می‌آورم (خرّمشاهی، ۲۷۱)
۳. حالتی ذهنی که در آن، شخص با دریافتن امکان آسیب، زیان یا از‌دست‌دادن، دچار برانگیختگیِ بازدارنده می‌شود و این دریافتن در تصمیم، رفتار یا آمادگی او اثر می‌گذارد؛ ترس، بیم.
ق۶. همۀ جانوارن که بخسپند، میل به سامان چپ کنند از شفقت جگر (محمد طوسی، ۵۵۰)
۴. به اسم یا بن فعل اضافه می‌شود، صفت مرکّب می‌سازد و معنی مهربانی یا دلسوزی را به ترکیب اضافه می‌کند.
ق۶. به‌ حق آن خدایی کآشکارا/ به خلق خود فرستاده‌ست ما را ـ که بر هر عاصی‌ای کاندر جهان است/ خدا صد بار مشفق‌تر از آن است ـ که این مادر به این دو بچه امروز/ کزو گشتید جمله شفقت‌آموز (عطّار۵، ۳۷۵) ║ ق۷. ضمیر منیر خیراندیش شفقت‌پیشۀ سخاشعار وفادثار مبارکش داند که حق تعالی چه موانع و پا‌بندها پیش نهد (مولوی۴، ۶۴) ║ ق۱۰. پادشاهِ شفقت‌شعار تمامی سپاه جرّار را رخصتِ مراجعت به مساکن خود ارزانی داشت و معدودی را از خواص در ملازمت گذاشت (روملو، ۱‏/۵۳۱‏) ║ ق۱۱. بعد از یک سال متوجه حج اسلام گردید. و از آن عزیمت کبری به صحت و سلامت به عراق آمده به شرف خاکبوس نواب اشرف آستان شاهی در اصفهان مشرف گردید و به مجرد رسیدن [به] پیالۀ شفقت‌افزا، ناصیۀ زهدان ملک ممالک روح را از غبار ریا شسته، چهرۀ مطالب دوجهانی ایشان را ارغوانی فرمودند (ملکشاه، ۴۱۶)
۵. (روان‌شناسی)
شفقت آمدن «در حال تأیید»
(معمولاً با حرف اضافۀ بر) (درمورد کسی) پدید آمدن حسّ مهربانی و دلسوزی نسبت به او (در جمله با ساخت فکّ اضافه به کار می‌رود).
ق۵. بوالحسن علوی گوید: که در مسجد دینور شدم. خواص را دیدم در صحرای مسجد در میان برف. گفتم: سلام علیک یا باسحق. بیا تا در پوشش رویم، که‌م بر او شفقت آمد (خواجه‌ عبداللّه۲، ۲۸۸) ║ ق۷. یوسف را بر حال او رقّت و شفقت آمد (محمد تستری، ۲۱۲) ║ ق۸. عاشق مسکین به آن درگاه التجا آورد. و حرقت درونه را پیش رای بیرون داد. بهوجراج را شفقت آمد. پیلی زر بار کرد و به درویش سپرد (ثغری، ۱۱۱) ║ ق۱۱. نرباهن‌دت را بر حال وی شفقت آمد (خالقداد۱، ۳۵۸)
شفقت آوردن «در حال تأیید»
(با حرف اضافۀ بر)(درمورد کسی) احساس کردن درد یا رنج او به‌گونه‌ای که معمولاً موجب همدردی کردن و توجه به حال او و کوشش برای بهبود وضعیت نامطلوب او می‌شود؛ دلسوزی کردن، ترحّم کردن ؛ شفقت بردن.
ق۶. بدان‌گونه او را دیده‌ بود عاجز بر وی شفقت آورده‌ بود (سمک، ۴‏/۱۰۷‏) ║ ق۸. بهوجراج چون قصۀ حال ایشان بر این‌ جملت بشنید، انگشت تحیر به دندان گزید و بر آن مسکین شفقت آورد (ثغری، ۱۱۷) ║ ق۱۱. بعد از چندین‌گاه، روزی پاربتی را دل بر آن دو تن شفقت آورده از مهادیو پرسید که آن دو خادم شایستۀ شما که به نفرین من مبتلا شدند بر روی زمین کجا وجود گرفتند؟ (خالقداد۱، ۱۱) ║ ۱۳۱۶ش. سعید بیچاره مادرش را دوست داشت و بر بدبختی او شفقت می‌آورد و گذشته از هرچیز به غیرت و حمیتش برمی‌خورد که مادرش مانند گدایان و نیازمندان در کوچه‌ها سرگردان باشد (مؤتمن، ۶۳۰)
شفقت بردن «در حال تأیید»
← شفقت آوردن.
ق۵. موسی را رحم آمد بر برادر خویش و شفقت برد و گفت: یا رب، مرا و برادر مرا مگیر و بیامرز (ابواسحق نیشابوری، ۲۱۸) ║ ق۶. گویی آن جوان که بود؟ فرزند من بود که او را به بندگی بفروختند؟ یا کسی دیگر بود که بر ما شفقت بُرد و خبر ما پرسید؟ (میبدی، ۵‏/۴۶‏) ║ ق۸. ای یونس، به فقدان درختی متألّم شدی و بر او شفقت بردی که بررُستن و خشک شدن او همه در یک شب بود. پس چگونه بر شهری پُرمردم شفقت نبردی و غم‌خوارگی نکردی؟ (رشیدالدین فضل​اللّه۱۱، ۱۳۲)
شفقت شدن «در حال تأیید» (شدن: گردیدن، گشتن)
مجهولِ شفقت کردن ؛ اشفاق شدن.
ق۱۰. قاسم بیگ خرج بسیار نموده، مجدداً ایالت فارس بدو شفقت شد (روملو، ۲‏/۹۱۵‏) ║ ق۱۱. مبلغ سه‌ هزار تومان زر نقد جهت ضروریات قلعهٔ دمدم و مددِ خرجِ غازیانِ ملازمِ او شفقت شد (اسکندر بیک، ۲‏/۱۳۳۵‏) ║ اگر شغل مزبور به دیگری شفقت شود، موجب رفاهیت حال آن جماعت و ازدیاد دعاگویی دولت خواهد شد (وحید قزوینی، ۶۱۸) ║ ق۱۲. چندان خلعت زرباف سیم و زر و اثواب نگارین‌زینت از صنادیق کرم و مخازن نعم به سران سپاه و مقربان درگاه و رؤسای ولایت و عظمای مملکت شفقت و عنایت گشت که در هیچ عصر از هیچ‌یک از سلاطین ... مثل آن به گوش راویان سلف نرسیده و مسموع احدی نگردیده بود (نامی اصفهانی، ۲۶۲) ║ ق۱۴. حکومت بوشهر به شیخ عبدالرسول خان شفقت گردید (حسن فسایی، ۲‏/۱۳۲۱‏)
شفقت فرمودن «در حال تأیید»
← شفقت کردن.
ق۱۰. چون میرزا بایقرا قطعه را مطالعه فرمود، هزار دینار به وی شفقت فرمود (روملو، ۱‏/۲۱۹‏) ║ ق۱۱. حق‌ تعالی فرزند اعزّ ارجمندی به سلطان خواجه علی شفقت فرمود (عالم‌آرا۳، ۲۶) ║ ق۱۲. ولایت شماخی را به مهدی‌بیگ زنبورکچی‌باشی شفقت فرموده، ایالت و دارایی ولایت شماخی را به مشارالیه تفویض فرموده ... عازم تسخیر قلعۀ مذکوره گردید (محمد مروی، ۱‏/۳۷۹‏) ║ ق۱۳. در این سال یک قبضۀ شمشیر خراسانی بی‌نظیر یراق‌طلا، شاهنشاه گورکانی به آن حضرت شفقت فرمودند (ابوالحسن قزوینی، ۱۲۵) ║ ق۱۴. حکومت دیار بکر را به خان محمد پسر میرزا بیک استاجلو که اباعن‌جد امیر آن طایفه‌اند، شفقت فرمود (حسن فسایی، ۱‏/۳۷۳‏)
شفقت کردن «در حال تأیید»
(معمولاً با حرف اضافۀ به)(درموردمال و مقام) بخشیدن و واگذار کردن آن به کسی ؛ شفقت فرمودن؛ شفقت نمودن.
ق۱۰. خاقان اسکندرشان امیرالامرایی را به چایان‌سلطان استاجلو تفویض فرمود و نظارت دیوان اعلی را به میرزا شاه حسین اصفهانی شفقت کردند (روملو، ۲‏/۱۰۸۹‏) ║ ق۱۱. شاه تهماسب را حق‌ تعالی به شاه اسماعیل شفقت کرد (عالم‌آرا۳، ۳۹۸) ║ ق۱۲. شیراز حال به تصرّف افغان، و ولایت نگرفته را بر من لایق نیست که خدمت و منصب آنجا را به کسی داده باشم، دعا کن، بعد از تسخیر شیراز منصب اجدادی تو را شفقت می‌کنم (میرزا کلانتر، ۶)
شفقت گردیدن «در حال تأیید»
⇅ شفقت شدن.
شفقت گشتن «در حال تأیید»
⇅ شفقت شدن.
شفقت نمودن «در حال تأیید»
← شفقت کردن.
ق۱۱. نوّاب اشرف بنا بر سوء اعمال و خودسری‌های بیگتاش‌خان، ایالت آن ولایت را به عبّاس‌سلطان شفقت نموده‌اند (اسکندر بیک، ۲‏/۶۵۴‏) ║ ق۱۲. در آن مکان شریف اسرای نسایی را با مال و غنایم بسیار مرخص، و جمع کثیری نیز از طایفۀ تکه را بدیشان شفقت نموده، که هرگاه از ایشان اسیری مخفی داشته یا در میان طوایف دیگر باشد، عوض داده، اسرای خود را بازیافت نمایند (محمد مروی، ۱‏/۳۶‏) ║ ق۱۴. وزارت فارس را به سیادت‌پناه میر قاضی جهان قزوینی شفقت نمود (حسن فسایی، ۱‏/۳۸۵‏)