وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دقیق daqiq [گونۀ دیگر: دقیقه؛ صورت تفضیلی و عالی: ادق]
یک. (صفت) ۱. (پزشکی کهن) (درمورد نبض) که در آن رگ حرکتی بیش از حد معمول در راستای رگ و کمتر از حد معمول در عرض و عمق (عمود بر راستای رگ و در سطح و عمق اندام) داشته باشد؛ باریک. متضاد: غلیظ؛ قس: طویل؛ قصیر، عظیم، صغیر، شاهق، منخفص و معتدل (جرجانی دقیق/باریک را معادل ضیق/تنگ دانسته است).
ق۴. ثابت اعنی نبض اصحاب‌الدق از این شمار بُوَد نیز، و این آن نبض بُوَد کی به ذنب‌الفار یاد کردم اعنی صغیر بُوَد به‌غایت و دقیق بُوَد به‌غایتِ دقت (اخوینی، ۸۰۰) ║ ق۵. قسمت ایشان که نبض مرکّب‌اند بسیار است و همه را نام نیست، و بعضی را نام هست، آن را که نام هست چون نبض ستبر باشد که به تازی غلیظ خوانند، و چون نبض باریک که به تازی دقیق خوانند (ابن سینا۱، ۴۳) ║ ق۶. اجناس نبض، هفت جنس است: ... و عریض نبضی باشد که انگشت از حرکت ستبری رگ، تمام خبر یابد و ستبری رگ، پهناء او باشد. و دقیق ضد عریض باشد (جرجانی۲، ۱/۸۲) ║ ق۸. نبض خداوند مزاج تر یا موجی باشد یا عریض. نبض خداوند مزاج خشک دقیق و صلب باشد (نجم‌الدین شیرازی، ۱۰۰) ║ ق۹. فصل سیم در دق: ... علامتش نبض دقیق و صلب و متواتر و ضعیف، و هرگاه دست بر وی نهند، حرارت اندکی نماید و هرچند دست نگاه می‌دارند، قوی‌تر می‌نماید (غیاث المطبّب، ۴۳۹) ║ ق۱۰. مرکبات نبض را اسماء سته است: اول عظیم ... و خامس نبض دقیق که او مقابل غلیظ است و سبب او اجتماع اسباب ضیق و انخفاض است (محمد بن محمدعبدالله، ۹۰) ║ ق۱۲. نبض مزاج خشک در اکثر وقت‌ها دقیق باشد و صلب (ارزانی، ۲/۵۶۱) ║ ق۱۳. تجربه کرده‌ام که نبض صاحب این مرض سریع دقیق متفاوت و قارورۀ حاد رقیق‌القوام می‌باشد (اعظم خان،۱، ۱۵۰) ║ ق۱۴. علامت حمّی دق: نبض دقیق و صلب و خفی و متواتر بوَد و هرگاه دست بر نبض نهند، اندک حرارت محسوس شود (شمس‌الدین احمد،۲، ۱۶۴)
۲. (درمورد سخن، نوشته، نقش، مفهوم و مانند آنها) با ظرافت، دقت، سنجیده و همراه با جزئیات که فهم آن نیز نیازمند دقت است.
ق۵. اینچنین غلام هر پیشه که دقیق بُوَد زود آموزد، خاصه خنیاگری (عنصرالمعالی، ۱۱۳) ║ این بیانی دقیق و استخراجی لطیف است تا معلوم شود که ایجاد کواکب نحس اندر فلک بر مقتضیِ حکمت است (ناصر خسرو۵، ۲۹۴) ║ ق۶. حقایق این علم دقیق در محافظۀ ادب طریق از ابوبکر صدیق رضی‌الله عنه بباید آموخت (حمیدالدین بلخی، ۱۳۱) ║ این معانی دقیق و گفتار لطیف از آن در سلک افادت کشیدم تا معلوم گردد که عقل رقیب تن و نقیب بدن است و طمع مهلک ذات و آز مُبید صفات (محمد ملطیوی۱، ۲۲۷) ║ ق۷. شک او در قبول بدان است که در وجود شرط‌های صحت به شک است، چه توبه را رکن‌ها و شرط‌های دقیق است (مؤیّد خوارزمی، ۴/۲۶) ║ آن هنرهای دقیق و قال‌وقیل / قوم فرعون‌اند اجل چون آب نیل (مولوی۲، ۲/۳۷۶) ║ من تحصیل‌ها کردم در علوم و رنج‌ها بردم که نزد من فضلا و محققان و زیرکان و نغول‌اندیشان آیند تا بر ایشان چیزهای نفیس و غریب و دقیق عرض کنم حق تعالی خود چنین خواست آن‌همه علم‌ها را اینجا جمع کرد (مولوی۳، ۷۴) ║ ق۸. باید که بر جامۀ او الوان مختلف و نقوش دقیق و مختلط نباشد (باخرزی، ۲/۳۵) ║ ازآن‌جهت که هرکس را استعداد به کنه رسیدن آن نبُوَد که ادراک مانند این معانی دقیق و عمیق کنند، حکم جزم فرموده‌باشد و بیان حقایق و معانی آن نکرده تا حالیا از آن امر و فایده و ثواب آن محروم نمانند (رشیدالدین فضلالله۹، ۴۰۲) ║ چو این غزل سر و پایش دقیق و شیرین است / سزد که نغمه‌سرایان بدو کنند آهنگ (کمال خجندی، ۲/۶۵۲) ║ ق۹. گر بُوَد لفظ و معنیش با هم / این دقیق و لطیف و آن محکم (جامی۳، ۱/۳۷۱) ║ سرّ معانیش نه زآن‌سان دقیق / کش نتوان یافت به فکر عمیق (جامی۳، ۱/۵۵۰) ║ ق۱۰. شناسنده در عالم بسیار است اما به اعتقاد این حقیر آن است که هیچ شناسندگی برابر شناسندگی اسب نباشد زیراکه آنها در علم قیافت رسوخ تمام دارند در این علم به تعلیم محتاج‌اند و این علم از علم قیافت نمی‌ماند بلکه از آن دقیق‌تر است (شاه قلی، ۳۹۹) ║ ق۱۱. ملا به مدرس آمد و درس دقیق گفت / حق را ز غیر حق به گمان امتیاز کرد (فیض کاشانی، ۱۱۸) ║ ز نکته‌های دقیقم که بود در خاطر / به غنچۀ دهنی راه برده‌ام که مپرس (قدسی، ۵۰۸) ║ ق۱۲. ندارد چون تأمل شاهد نظم دقیق اینجا / نقاط سکته من هم بر کلام منتخب بندم (بیدل، ۲/۶۰۷) ║ نزد دانشوران علم دقیق / دارد این نکته معنی تحقیق (بیدل، ۳/۳۸۱) ║ ق۱۳. این رساله که دارای مطالب بسیار بلند و دقیق است به زبان ترکی ابتدا شده، ثلث رساله به همین زبان است (اختر، ۳/۲۲۷۲) ║ ق۱۴. مترجم گوید که: در کیفیت قضاء آن کلام دقیق و طویلی می‌باشد که چندان فایده در تعرض به آن نبود، لهذا موکول نمود آن را به محلش از کتب مطوله از مسالک و کفایه علامۀ سبزواری و غیر اینها، هر آن کس که خواسته باشد رجوع کند به آنها (ابوالقاسم یزدی، ۲/۶۶۰) ║ در این باب از برای شهید ثانی ره کلامی دقیق می‌باشد در شرح لمعه در کتاب نکاح (ابوالقاسم یزدی، ۲/۷۹۱) ║ ۱۳۱۶ش. امروز روزی بود که حسن صباح دفاتر منظم‌شده را در حضور امنای دولت و مستوفیان و اصحاب دیوان به‌صورت منقح و دقیق عرضه می‌داشت (مؤتمن، ۱۹۴) ║ ۱۳۳۴ش. به‌به سرکار ملتفت چه نکات دقیقی هستید (جمالزاده۱۱، ۱۹۱) ║ ۱۳۴۴ش. لزوم بیان دقیق سبب شده است که در هر علمی اصطلاحات و علائم معلومی به‌کار رود و زبان مخصوصی به وجود آید (آریانپور، ۸۷) ║ ۱۳۸۷ش. رونویس ش ۱۴۹، که بلومنتال آن را رونویس B می‌نامد، رونویسی بسیار پاکیزه و دقیق است (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴/۱۵۶)
۳. (داروشناسی کهن) (نوعی از یک گیاه) که برگ‌ها و گاه ساقۀ آن نسبت به نوع دیگر همان گیاه باریک‌تر است؛ باریک؛ صغیر؛ متضاد: غلیظ؛ کبیر؛ قس: طویل.
ق۵. زرین‌درخت داری است ... و بدل برگش یک وزنش فنطوریون دقیق باشد و یک وزن تخم قثّا[ء] مقشّر و یک وزنش تخم ترنج مقشّر (موفّق هروی، ۱۷۷) ║ ق۶. بگیرند پوست بیخ کَبَر و پوست بیخ کرفس و پوست بیخ بادیان از هریک ده درم‌سنگ، پوست حنظل، شیطرج، قنطریون دقیق، نان‌خواه ... از هریکی پنج درم‌سنگ بپزند چنانک رسم است (جرجانی۱، ۷۲۱) ║ ق۱۰. اسارون: ناردین برّی خوانند. وی ریشۀ بسیار دارد و در علاجات به کار آید. دقیق و غلیظ هر دو باشد (کمال‌الدین شیرازی، ۲۲۲) ║ ق۱۲. عکنه ... اسم لغت بربری است که نوع دقیق سورنجان است (عقیلی خراسانی، ۶۱۶) ║ ق۱۳. مجوسی گوید که اگر صداع از مادۀ سودا یا بلغم و سودا باشد مطبوخ غاریقون بنوشند ... اگر با آن بلغم باشد ... قنطوریون دقیق و حشیش غافث هر واحد سه درم (اعظم خان،۱، ۱۰۹) ║ ق۱۴. قنطوریون ... دو نوع گفته‌اند، صغیر و کبیر، و صغیر آنکه قنطوریون دقیق نامند نباتی است ربیعی که در کنار آب‌های استاده می‌روید (شمس‌الدین احمد،۱، ۲۳۴)
۴. (درمورد فکر، نظر، فهم، درک و مانند آنها) بادقت و نکته‌سنج که جزئیات مسائل را هم درک می‌کند.
ق۶. در اسرار و توحید نظر عظیم دقیق داشت و روشی کامل و ریاضات و کرامات وافر (عطّار۱، ۲/۱۱۴) ║ ق۷. اینچنین فکر دقیق و رأی خوب / تو چنین عریان پیاده در لُغوب (مولوی۲، ۱/۴۲۵) ║ ق۸. معمار مُلک و ملت و مفتاح دولت است / فکر دقیق و خاطر مشکل‌گشای تو (عبید، ۶۰) ║ ق۹. گفت بر رای دقیق و فکر عمیق شما پوشیده نیست که من از پهلوانان خراسانم که سینۀ روی زمین است (اطعمه، ۲۳۰) ║ ق۱۰. ادراک ایقاع دقیق‌تر از وزن شعر بود از این است که بسیاری از فضلای دقیق‌النظر ادراک آن نکنند و اما پس آنکه ادراک ایقاع کنند و ادراک وزن شعر نکنند، معلوم نیست که باشد ظاهر آن است که نباشد (کوکبی بخارایی، ۵۷) ║ زمانی از غلبۀ غم و الم متفکر نشستم و با خود از ذهن‌دوانی و مزاج‌دانی این خیال دقیق بستم که ... (محتشم، ۲/۱۴۲۰) ║ ق۱۱. طبع سخن‌آفرین شاعر/ از فکر دقیق اوست ملزم (سنجر کاشی، ۳۹۶) ║ به اتفاق رستم طور در این امر فکر دقیق نموده، رای او به این امر قرار گرفت که بهمن پادشاه ایران است، اگر در این افتادگی دستگیری او کنم و ایران را نیز به او گذارم بعدالیوم در مقام غدر نخواهد شد (ملکشاه، ۴۴) ║ ق۱۲. هم در اینجا به نزد فهم دقیق / گشت بی پرده معنی تحقیق (بیدل، ۳/۳۲۸) ║ میرزا صائب تبریزی ... به مدد فکر رسا و طبع وقاد و دل دانا و خاطر ارجمند و نظر دقیق و کمالات دل‌پسند و مضامین تازه ... حسن سخن را به مدارج اعلی صعود بخشید (شیرعلی لودی، ۷۱) ║ ق۱۳. به سرانگشت فکرت دقیق مواضع مشکله را حل نموده‌است (عبداللطیف شوشتری، ۳۶۸) ║ ق۱۴. آب دریا در این حرکت بیست ذرع از ساحل عقب نشسته و از این مقوله سخن‌ها که همه‌کس تاب شنیدن آن را ندارد و نویسنده هم باکمالِ تأثّر برای جلب نظر شفقت صاحبان قلب رقیق و حس دقیق می‌نویسد (تربیت، ۲/۱۰۳۸) ║ محمد‌اسمعیل عطاءاللّه ... که در بخارای شریف مشغول تجارت می‌باشد و در معارف و ادبیات نظری دقیق و طبعی رقیق دارد ... منیر تخلص می‌نماید (تربیت، ۲/۱۰۴۰) ║ ازقراری‌که به من گفتند، رأی و اعتقاد تو در مسائل سیاسی بسیار دقیق و عمیق است (طاهر میرزا۲، ۸۱) ║ ۱۳۰۱ش. از قیافۀ همۀ آنها آثار بدبختی و سیه‌روزی نمایان بود، و سفیدآب‌وسرخابی که تمامی‌شان به حد افراط به‌کار برده بودند به‌زحمت حالت روحی آنان را از نظر دقیق هر بیننده پوشیده می‌داشت (مشفق۱، ۴۶) ║ ۱۳۳۰ش. چون‌که اعصاب زن دقیق‌تر است / حس پنهانیش رقیق‌تر است ـ بیند از پیش چیزهائی را / آفتی، رنجی، ابتلائی را (بهار، ۲/۸۶۹) ║ ۱۳۶۸ش. اندیشه‌هایی دقیق و روحانی و حاکی از ایمان و اخلاص در این مواعظ و مناجات‌ها هست که احیاناً یادآور اندیشه‌های اوگوستین قدیس یا پاسکال به نظر می‌رسد (زرّین‌کوب۲، ۵۸۷) ║ ۱۳۸۰ش. مسئلۀ مهم در مطالعۀ این سفرنامه‌ها شناخت صحت و سقم خبرها و دریافت دقیق اشتباهات آن‌هاست (شهیدی، ۹۲)
۵. (درمورد علم، هنر و مانند آنها) دارای نکات ظریف.
ق۶. حقایق این علم دقیق در محافظۀ ادب، طریق از ابوبکر صدیق رضی‌الله عنه بباید آموخت (حمیدالدین بلخی، ۱۳۱) ║ به یک نظر تو ببینی هزار علم دقیق/ به یک صفت تو ببخشی هزار گنج عروس (وطواط۱، ۵۹۱) ║ ق۷. عطارد ... دلیل کند بر علوم علوی و دانش الهی ... و از صناعت‌ها علم حکمت و فلسفه و شعر و نجوم و هندسه و ادب و صورتگری و صناعت‌های دقیق (دنیسری، ۵۹) ║ خدمت شیخ را عادت بودی که بعد از نماز دیگر تمامت اصحاب را سه نوبت ذکر خاصّ تلقین فرمودی و من نیز مواظب بودمی و بعد از آن به فواید و علوم مشغول شدی و از تحقیق و علوم دقیق تقریر و بیان فرمودی (مناقب اوحدالدین، ۹۲) ║ ق۸. در آن روزگار غیر کتّاب و ارباب علوم دقیق مثل نجوم و طب و حساب و هندسه دیگری بر اسپان راهوار ننشستی (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۶۶) ║ عیب علم موسیقی آنست که او را چنانکه حکما استعمال کرده‌اند، خلق او را نمی‌کنند و اینچنین علم دقیق در زبان عوام افتاده است (نخشبی، ۱۹۸) ║ ق۱۲. نزدِ دانشوران علم دقیق/ دارد این نکته معنی تحقیق (بیدل، ۳/۳۸۱) ║ ق۱۴. شیخ گفت ... از این بیان تو من غیر از چند لغت چیزی دستگیرم نشد. شوخ گفت: معلوم است! اینها علم دقیق است، شما سر درنمی‌آورید (شیخ و شوخ، ۵۲) ║ ۱۳۲۱ش. گمان نکنید که من مخالف علوم دقیق امروزه هستم برعکس معتقدم که هر اتفاقی از آن غریب‌تر نباشد بشر کشف نکرده‌است (هدایت۲، ۱۴۶) ║ ۱۳۴۳ش. به‌این‌ترتیب مردم‌شناسی طبیعی کم‌و‌کیف نزدیک‌تری به علوم دقیق دارد (آل‌احمد۸، ۲۸۲) ║ ۱۳۷۵ش. هرکسی احتیاج دارد که... با مبانی علوم دقیق آشنا شود (ندوشن، ۳/۳۴) ║ ۱۳۷۷ش. داشتم ناسلامتی واسه خودم زندگی می‌کردم، آدم سالمی بودم، شوق تحصیل ریاضیات و علوم دقیق دیگر را داشتم (شاملو۱، ۱/۴۰۰)
۶. (درمورد کاری) که اجرای آن نیازمند دقت و ظرافت باشد.
ق۶. اصل شعر علم بُوَد به امری دقیق، و شعر از اینجاست. و موی را شعر از اینجا گویند (ابوالفتوح، ۱/۱۲۱) ║ ق۷. پس باید که آنچه او را از خلوت میسر شود آن را قیاس کند با آنچه از مخالطت و تهذیب مریدان حاصل شود، و یکی را از آن در مقابلۀ دیگری بدارد و فاضل‌تر را اختیار کند، و آن را به اجتهاد دقیق می‌توان دانست (مؤیّد خوارزمی، ۲/۵۱۵) ║ ق۸. بعد از چند گاه طبیبی حاذق و لبیبی صادق، که به مداومت دقیق و به معالجت وثیق زحمت حرارت از آتش بردی و علت لرزه از آب دفع کردی و باد را از رنج خفقان خلاص دادی و خاک را از آسیب خشکی مناص بخشیدی، برسید (نخشبی۱، ۴۷) ║ ق۹. قصه کوتاه هیچ فرد و فریق / زو نرسته به حیله‌های دقیق (جامی۳، ۱/۱۲۶) ║ ق۱۰. نعومت دقیق حوّاری او همانا آدم را از بهشت جاوید بیرون کشانیده (خنجی۱، ۲۸۰) ║ درویشی که ... دایم به قلم و کاغذ و جزو و کتاب مشغول بوده باشد بی سابقۀ ممارست و بی رابطۀ مجالست، تعلیم از استاد و استفادتی همچنین امر دقیق عمیقی شروع نمودن و به‌صورت استحسان و ترتیبی بر وجه احسن درآوردن از عطیات توفیق الهی است که به این خاکی‌نهاد رفیق است (محمد حافظ، ۱۹) ║ زین کار دقیق و راه باریک / ما را دل و دیده گشت تاریک (نظیری، ۵۸۹) ║ ق۱۱. در عموم حقایق و معارف که معروض ضمیر اقدس گشته به تقریب کاوش دقیق به مشرب عُذْب تحقیق می‌رسند و جمیع مسالک و طرق که به نظر اکسیراثر رسیده به وسیلهٔ رخش فلک‌فرسای همت بلند به پایان می‌رسانند (نظام‌الدین گیلانی، ۷) ║ ق۱۲. هرچه در قرع کرد سعی دقیق / ریخت یکسر ز بینی انبیق (بیدل، ۳/۳۳۲) ║ ق۱۳. معلوم شد که نهر حالا قریب دو ذرع پر شده و این نتیجه موافق شد با عمل تسویۀ دقیق که از کنار کارون در طول نهر نمودیم (نجم‌الملک، ۳۷) ║ ق۱۴. بعضی سیّاحان اروپا تحقیقات دقیق و خوبی در خصوص لرستان، که بهترین اماکن ایران از کوه‌های عربستان (خوزستان) گرفته تا بروجرد و ملایر و همدان که در قدیم مرکز آبادی و ثروت و تمدن بوده، نموده‌اند (سیّاح۱، ۲۳۴) ║ ۱۳۰۸ش. سؤال چند راجع به صید مروارید و غوص و غواصی از نگارنده نمودند با تحقیقات دقیق به اختصار یک جواب انیق نگاشته، آن سؤال و جواب را هم در اینجا خواهد نگاشت و همان بیرنگ این رساله شد (سدیدالسلطنه کبابی۲، ۲) ║ ۱۳۴۹ش. زمان آن فرا رسیده‌است که تجدید چاپ دقیقی از آثار هدایت بشود (کتیرایی۲، ۸۰) ║ ۱۳۶۸ش. دستکاری‌هایی هم که ناچار در این نقل‌ها روی داده‌است قضاوت دقیق درباب اصل نامه را دشوار می‌سازد (زرّین‌کوب۲، ۵۱۴)
۷. (درمورد چیزی) که دارای عرض و پهنای کم و معمولاً طول دراز باشد؛ باریک.
ق۶. آری منازل رفته‌ام و مسافران چین {ظ: چنین} باشند، اما یک دقیقه است اینجا: تا دعوی ظهور و نخوت نور داشتم خصم خسوف بر پی من بود. اکنون که چنین دقیق گشتم دقیقه آن است، که در حمایت فِنای فَنای خودم ... هرکه به نان و آب قناعت کرد از خطر خبر ندارد (سمعانی، ۶۱۰) ║ کودکی تو هنوز معذوری / زین طریق دقیق بس دوری ـ بسته کی گیردت به حاصل نقد / هرکه دارد گشادنامۀ عقل ـ تو چه دانی ز آفرینش حق / چه شناسی بیان بینش حق (سنایی۲، ۴۶۰) ║ آدمی خیر آنگهی دارد / که صراط دقیق بگذارد (سنایی۲، ۴۶۹) ║ ق۷. گاه باشد کی جرم صاعقه دقیق به‌غایت باشد، مانند کنارۀ شمشیر، و به هرچ رسد از اشیاء صلبه به دو نیم کند، و مقدار انفراج نباشد الّا اندکی (قطب‌الدین شیرازی، ۴/۳۸) ║ از این جهت نغمۀ وتر موتر قصیر دقیق احدّ بُوَد از نغمۀ وتری کی مساوی آن بُوَد در قصر و توتیر لکن غلیظ بُوَد (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۲۰) ║ هر طرف غولی همی‌خواند ترا / کای برادر راه خواهی هین بیا ـ ره نمایم همرهت باشم رفیق / من قلاوزم در این راه دقیق (مولوی۲، ۲/۱۴) ║ ق۸. نصاری را که به حصانت آن معقِل وثیق و خندق عمیق و طریق دقیق می‌نازیدند، بعضی را بکشتند و فوجی را به اسیری گرفتند و قومی به زنهار فرودآمدند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۱۵) ║ ضرورت است که زبان را عضلات متعدده‌ای ... باشد و آن نُه فرد است: دو عضلۀ طویلۀ دقیق از قاعدۀ زایدۀ سهمی که نزدیک گوش است از دو جانب ناشی می‌شود و به دو جانب زبان متصل گشته ... (ابوالمجد بیضاوی، ۲۲۶) ║ بعضی از آن در حقیقت قوله تعالی، «فعدلک فی ایّ صورة ما شاء رکّبک» واضح است، یعنی قامتی نه دراز به‌غایت و دقیق و نه قصیر به‌غایت و غلیظ، بل صورتی در غایت اعتدال (زنگی بخاری۱، ۴۶) ║ روز هشتم دزدان پناه به تنگنای دره‌ای بردند که به‌غایت مضیق و دقیق و منیع بود (سیف هروی، ۲۲۳) ║ ق۹. اسکندر از روی صورت نه به مادر شباهت داشت و نه به پدر ... یک چشمش سیاه و یکی ازرق ... و دندان‌های او دقیق و سرتیز بود (میرخواند، ۱/۶۶۸) ║ ق۱۰. از مکارم اخلاق و شمایم اشفاق مولوی مطموع و مأمول آن است که هر صبحگاه که گرد خوان فلک زبرجدی را خوان‌سالار مطبخ ملأ اعلی از اقراص میدۀ کواکب و رشته‌های دقیق شهاب ثاقب واپردازد ... ، بعد از فراغ اکل طعام از کلام ربانی و تنزیل سبحانی عشری تلاوت فرمایند (واصفی، ۱/۳۶۲) ║ ق۱۱. الحق، آن طریق دقیق، که از فراز و نشیب اعلام شامخات و جبال راسیات، مانند هلال در اوج و حضیض می‌نماید ... اما سالک آن طریق را از کثرت احجار و تراکم اشجار و ارتفاع جبال و اعتلای تلال، دشواری مرور و صعوبت عبور خواهد بود (وحید قزوینی، ۴۵۷) ║ ق۱۲. بر هر شریان دو غشاء محیط است ... خارجی غلیظ و نمایان است در هر شریان و داخلی به‌غایت دقیق و خفی است (ارزانی، ۲/۵۴۵) ║ همین رابط آن است به غشاء مجلّل معده و امعاء، و به حجاب به‌واسطهٔ رباط عظیم قوی ربط یافته و به اضلاع خلف، به‌واسطهٔ رباط صغیر دقیق (عقیلی خراسانی۱، ۱/۳۲۹) ║ در بیان حمیّات ... اعضاء و ارواح و اخلاط پس اگر اوّلاً حرارت تعلّق به جوهر اعضاء گیرد و آنها را گرم گرداند مانند قلب مثلاً پس ارواح را و به واسطهٔ شرائین به سایر اعضاء رسد و گرم گرداند آنها را، حمّی دق نامند؛ جهت آنکه به تدریج بدن را دقیق و لاغر و خشک می‌گرداند (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۳۷۵) ║ ق۱۳. در کوهِ امرِ استقِمَت نیست سنگ کاه / تا زاین پل دقیق‌تر از موی نگذری (صفای اصفهانی، ۱۲۴) ║ ق۱۴. این باغ مربع مستطیل بود و در وسط سبزه‌زاری با علف‌های دقیق انگلیسی و در گوشۀ این سبزه‌زار درخت‌های انبوه بود که با گل‌های فصل خزان مخلوط شده بودند (طاهر میرزا۲، ۵۸۶) ║ ۱۳۴۵ش. مرز میان لطائف و نکات بدیع و روایات بی‌مزه دقیق است (یوسفی، ۱/۲۸۹)
۸. (درمورد کمیت، مقدار و ویژگی چیزی) همراه با دقت یا بدون خطا.
ق۷. بَرَج این باشد و دَرَج آن است / و این حساب دقیق آسان است (عبدالجبّار خجندی، ۱۸۸) ║ ق۱۰. و اصحاب تدقیق در وزن دقیق اختلاف کردند: اندروماخس تعیین مقدار ننموده و جالینوس و ماغینوس و ذیمقراطیس مثل داخل کرده‌اند و متأخّرین ربع و خمس گفته‌اند (کمال‌الدین شیرازی، ۲۰۶) ║ ۱۳۱۶ش. این قرابه‌ها و ظروف مسین هریک با نظم و حساب دقیقی از جواهرات گران‌بها و سنگ‌های ذی‌قیمت انباشته بود (مؤتمن، ۶۵) ║ ۱۳۲۹ش. به ذهن شاه رفته بود که خسارت پول سیاه بیست کرور بوده. از روی حساب دقیق در مدت تصدی امین‌الضرب سه کرور بیشتر سکۀ پول سیاه ... ممکن نبود (مخبرالسلطنه، ۱۰۰) ║ ۱۳۴۱ش. بعد از آنکه اندازۀ دقیق پاچۀ شلوار بدون دوبل ایشان را نوزده سانتی‌متر و هفت میلی‌متر و سه دهم میلی‌متر نوشته بود اضافه کرده بود که ایشان ... ساده‌پوشی را ترجیح می‌دهند (آموزگار، ۱۱۹) ║ ۱۳۸۰ش. دربارۀ مخارج این تعزیه‌خوانی‌ها آمار و ارقام درست و دقیقی نمی‌توان به دست داد (شهیدی، ۱۱۲) ║ گزارش‌ها و اشارات زیر تا اندازه‌ای تاریخ درست و دقیق وقایع را روشن می‌کند (شهیدی، ۲۲۸) ║ ۱۳۸۷ش. از آنجا که اول و آخر این نسخه افتادگی دارد، این شماره‌گذاری با شمارش دقیق برگ‌ها متفاوت است (فاطمه جهانپور: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴/۳۹۰)
۹. (درمورد اندازۀ چیزی) بسیار کوچک و ریز.
ق۷. او شنوا و بیناست. بشنود و ببیند، و هیچ شنیدنی از سمع وی دور نماند اگرچه نهان باشد، و هیچ دیدنی از بینایی وی غایب نشود اگرچه دقیق بُوَد (مؤیّد خوارزمی، ۱/۲۰۸) ║ ق۱۴. نور باید به‌قدر کفایت باشد به قسمی که شخص ... تمام حروف صغار و اشیاء دقیق، یعنی ریزه، را به‌خوبی ببیند (تربیت، ۲/۱۰۰۰)
۱۰. (درمورد کسی) که با دقت، نظم و نکته‌سنجی مسائل را درک می‌کند و کارها را معمولاً بدون خطا و اشتباه انجام می‌دهد.
ق۸. فایدۀ دوازدهم: کلمه‌ای چند دربابِ تعظیم بقراط و آنکه هم‌چنان او دقیق و مرموز است و نشاید که ناموجه باشد (رشیدالدین فضلالله۹، ۱۹) ║ ق۱۰. گرچه سخن‌پروران مرد دقیق‌اند لیک / نیستشان جز ثنا در سخن من سخن (زلالی: واصفی، ۲/۲۱۳) ║ ق۱۲. ولی با وصف اینکه خدایار خان ... تمامی جواهر و خزائن خود را در چاه‌های بسیار عمیق، که طناب وهم شخص دقیق به قعر آن مشکل رسیدی، مدفون ساخته و مهیّای فرار بوده ... (مهدی استرآبادی۲، ۳۴۱) ║ ق۱۳. در مدرسۀ پولیتکنیک میرزا اسمعیل در نظرها چنین جلوه کرده که در علوم ریاضی اعلی بسیار دقیق است و به یک سهولت و آسانی تشریح مسایل می‌کند که کمتر ادراکی به پایۀ او می‌رسد (دولت علیّه، ۱/۶۰۹) ║ تو ... در حکمرانی دقیق و غوررس و موشکاف می‌باشی (رستم الحکما، ۲۵۳) ║ ق۱۴. درهرصورت ... خیلی خیلی در کارهای سرحدی و ترکمان دقیق و بصیر باشید (اسناد قاجاریه، ۱۲۰) ║ این مرد، مرد منظمی بود. نظم و آسایش مردم را بر اخذ رشوت و بردن مداخل ترجیح می‌داد ... ولی، ندانم چه شد که در اواخر وضع خود را تغییر داده، مثل اول دقیق و بی‌غرض در کار نبود (افضل‌الملک، ۱۸۵) ║ ۱۳۰۱ش. باید به عدلیه به‌واسطۀ داشتن یک‌چنین مستنطق دقیق و کاردان و بی‌غرضی مانند سرکار تبریک گفت (مشفق۱، ۳۳۰) ║ ۱۳۳۳ش. کلمات گوینده، که در نهایت التهاب و اضطراب بیان می‌شد، مردم را بیشتر دقیق و متوجه می‌نمود (مدنی۱، ۳۸۷) ║ ۱۳۳۴ش. اگرچه هنوز جوان است ولی در کار تجارت به قدری دقیق و درست و صحیحالعمل است که انسان می‌تواند چشم‌بسته اختیار مال و دارائی خود را به دست او بسپارد (جمالزاده۱۱، ۱۲۵) ║ ۱۳۵۴ش. به اعتراف و تصدیق تمام آن کسانی که دورۀ جوانی او را به خاطر دارند افسری بود دقیق و وظیفه‌شناس، جدی و بااهتمام که سر سوزنی مسامحه و اهمال را در کارهای اداری جایز نمی‌شمرد (دشتی، ۳۸) ║ ۱۳۸۵ش. مصححان دقیق در متونی که طی شصت و چند سال اخیر در ایران نشر شده‌است معمولاً نسخه‌های مورد استفاده و ترتیب انتقال و نحوۀ تصحیح متن و گونۀ تصرفات خود در نسخه‌ها را در مقدمۀ کتاب بازگو کرده‌اند (ایرج افشار: نامۀ بهارستان، ش۱۱-۱۲/۱۸۴)
۱۱. (درمورد پارچه) دارای الیاف نازک و لطیف.
ق۸. اوقیه عود هندی و پنج درم سُکّ صینی کوفته و بیخته، به حریر صفیق دقیق با دانگی کافور به گلاب بسرشند و بر صلایه بگسترند (ابوالقاسم کاشانی، ۲۹۷)
۱۲. (درمورد غربال) دارای سوراخ‌های ریز.
ق۸. اگر رصاص مفرد خواهد که سپیداب کند دو قرع سفال بر کار نهند و در یکی قلعی بگدازند و به سطام آهنین می‌زنند تا همه خاکی سیاه‌فام برون کند و سرد کرده و بیخته به منخل دقیق به سر کفچه بر قرع دوم نهند و بگدازند تا آتش در وی افتد و نیک از جای برآید (ابوالقاسم کاشانی، ۳۴۳)
۱۳. (درمورد چشم و نگاه) که ظرایف، ریزه‌کاری‌ها و چیزهای کوچک را می‌بیند و همه چیز را زیر نظر دارد.
ق۱۲. چیده در چشم‌خانۀ تحقیق / جوهر مردمی نگاه دقیق (بیدل، ۳/۱۷۸) ║ ق۱۴. سلطنت‌آباد دیدۀ مبارک را به‌قدری دقیق و سلیقه را به‌قدری رقیق می‌کند که تار عنکبوتی را ملاحظه می‌فرمایند (اعتمادالسلطنه۱، ۱۵) ║ پیر ... اکنون با نظری دقیق به پسر و عروس خود نظر می‌کرد (طاهر میرزا۲، ۷۶۰) ║ ۱۳۰۵ش. گویی او هم کلاه‌نمدی را شناخت، چه دهانۀ اسبش را کشید و نگاه دقیقی به سراپای جوان انداخت (مشفق۲، ۲۸) ║ ۱۳۶۸ش. در حالی که هستۀ خرما را بدون توجه به نگاه نافذ و دقیق اما بی‌اعتنای سانچوپانسا از گوشۀ دهان بیرون می‌افکند، با بی‌حوصلگی گفت: پس اجازۀ عبورتان کجاست آقایان (زرّین‌کوب۲، ۴۷۳) ║ ۱۳۸۲ش. با یک نگاه دقیق و موشکافانه می‌توان قضاوت کرد که اگر کتاب‌های درسی یکنواخت نمی‌شد و آن وضع نابسامان ادامه می‌یافت، چه فاجعۀ بزرگی برای دانش‌آموزان و خانواده‌ها پیش می‌آمد (جعفری، ۲/۸۰۸)
۱۴. (درمورد چیزی) که دارای ظرافت و حساسیت خاصی است.
ق۱۴. تقرب وقتی است که عمل برای خدا باشد و وقتی برای خدا است که از مردم چشم اجرت و مدح و احترام و تفوق نداشته باشند. باری این باب خیلی دقیق است (سیّاح۱، ۸۷) ║ چون این موقع ما موقعی بسیار نازک و دقیق است و غیر سایر مواقع است، آن وقت ما با کمال تأسف مجبور خواهیم شد که بعضی کارها که نباید بکنیم بنماییم (طاهر میرزا۱، ۱۶۲۳) ║ ۱۳۱۶ش. این موضوع برای خدایار بسیار وحشی و درضمن بسیار دقیق بود (نفیسی۲، ۹۰)
۱۵. (درمورد وسیله و دستگاه) که با دقت و بدون خطا کار کند.
۱۳۲۰ش. در وصف او می‌توان گفت که ماشین دقیق و عجیبی بود برای جمع کردن و نگاه داشتن مال دنیا (جمالزاده۲، ۲۰) ║ ۱۳۶۹ش. از همه می‌ترسم، مخصوصاً از اون پیرزنی که مدام در قاب پنجره ایستاده و رفت‌وآمدت را مثل دقیق‌ترین ماشین‌حساب دنیا کنترل می‌کنه (روانی‌پور۲، ۶۰) ║ ۱۳۷۹ش. فکر کرده بود که ساعت خودش پابه‌پای بیگ‌بن می‌رود و معاذالله اگر مو بزند و یا دقیق نباشد (محمود۲، ۱/۲۳۳) ║ ۱۳۸۳ش. طبیعت همچون ماشینی خودکار یا ساعتی دقیق است. ماشین خودکار یا ساعت دقیق فقط برای ساخته شدن و به کار افتادن به صنعتگر یا ساعت‌ساز محتاج است و پس از آن مستقلاً باقی است و مستقلاً کار می‌کند (عبدالرسول عبودیت: معرفت فلسفی، ش۵، ۳۳)
دو. (اسم) ۱. پودری نرم معمولاً سفید که از آسیاب کردن و
کوبیدن غلات و حبوبات، به‌ویژه گندم و جو به‌دست می‌آید؛ آرد.
ق۴. دقیق جو ابا او نرم کرده / به آب اندر به آتش گرم کرده (میسری، ۸۳) ║ ق۷. حدیث بنده ز تأثیر عشق نظم گرفت/ به آسیا چو رسد مغز گندم است دقیق (سیف فرغانی، ۳/۱۵۰) ║ ق۸. ز گوسفند و جو و کاه و از دقیق و حطب/ گزیر نیست که این پنج‌گانه می‌باید (ابن یمین، ۴۰۳) ║ در این دوزخ استخوان‌های دوزخیان چون دقیق غباری شود (رشیدالدین فضلالله۳، ۱۳۵) ║ ق۹. مغنیان طنبورۀ حلوای کدو و کنگریان تنبک‌نوازِ ابلوج قند و دقّاقان دقّ دقیق گُلاج و طاسک‌زنان نان کَرَجی و بربط‌زنان سنبوسه، به قانون ادوار قطایف دوشابی و پردۀ پرشقّۀ رشتۀ خطائی و نغمۀ کوچک لوزینۀ شکری، آوازۀ این بیت ... به گوش عشاق بانوا می‌رسانید که ... (اطعمه، ۲۳۷) ║ ق۱۰. آن حصار را به توپ گرفتند و برج و باروی قلعه را همچون جرم سویق و اجزای دقیق و ذرات صغار غبار ریخته و بیخته می‌ساختند (روملو، ۲/۸۲۶) ║ ق۱۱. اگر ز خرمن معنیت حاصل است بیار / نخاله را نخرد هیچ‌کس به نرخ دقیق (فوقی، ۸۶) ║ ق۱۳. گزین کرده تغار و لانجینی / دقیق آورده و کرده عجینی (قائم‌مقام۲، ۱۸۵)
۲. (پزشکی کهن) درازروده؛ لفایفی.
ق۴. دقیق: آن رودگانی است که به صایم پیوندد و او را دهان یکی است و چون کیسه است که از روی بیرونی به دقیق پیوندد (قمری بخاری، ۵۱) ║ ق۸. دیگر امعاء غلاظ باشد، و اول آن معاء اعور است و متصل است به دقیق (ابوالمجد بیضاوی، ۳۰۲) ║ ق۹. بدان‌که روده‌ها شش است و اسامی آن این است: اوّل که متصلِ معده است اثناعشری است، پس صایم، پس دقیق، و این هر سه را امعای دقاق گویند (غیاث المطبّب، ۴۰۳) ║ ق۱۲. امعاء شش عددند ... معای سوم دقیق است و دقاق نیز گویند از باب تسمیة الجزء به اسم الکل (ارزانی، ۱/۲۳۵) ║ در بیان تشریح سه معا[ء] علیا ... سوم را معا[ء] دقیق و لفایفی نیز نامند (عقیلی خراسانی۱، ۱/۳۲۳)
۳. ⇅ دقیقیک. ۲.
ق۷. در شمه‌ای هزار دقیق است مدغمش / در نکته‌ای هزار لطیف است مضمرش (فرید احول، ۹۶) ║ بطلمیوس ... بعد از آن تحریص کرد بر اضلاع عمل به بحث کردن از جلیل آن و دقیق آن بر وجهی کی اقتضاء جمال و نظام آن کند (قطب‌الدین شیرازی۱، فن دوم/۱) ║ خبیثات را از طیبات دور انداختم و ابکار را از ثیبات تمییز کردم و احتوای نظر بر رکیک و جلیل و رقیق و دقیق حاصل آمد (وراوینی، ۱/۵) ║ ق۸. آنگه تمامی ماجرا با او بازگفت و دقیق آن به نقیر و قطمیر از او ننهفت (نظام تبریزی، ۱۴۳) ║ ق۹. اکثر اهل عالم مقلدند و مستبصر نیستند و مقلد تمیز نیک‌وبد جلی از یکدیگر می‌تواند کرد به قانون تقلید، اما تمیز نیک‌وبد دقیق جز مستبصر را میسر نیست و طریقت عبارت است از روش دقیق (عبدالله قطب، ۳۱۵)
۴. ⇅ دقیقیک. ۷.
ق۷. پس آن را به مقادیر و اشکال مختلف مقدر گردانید که در آن خرد و بزرگ و مستطیل و مستدیر و قصیر و مجوّف و مصمت و عریض و دقیق هست (مؤیّد خوارزمی، ۴/۷۶۹)
۵. ⇅ دقیقیک. ۱.
ق۱۲. از جمله نبض‌های مرکّبه که هر یک نامی دارند، عظیم و صغیر و غلیظ و دقیق و غزالی ... و مرتعش و ملتوی است (عقیلی خراسانی۱، ۱/۶۰۳) ║ ق۱۳. اکثر از مرکبات مذکوره اسم ندارند و بعضی ذی‌اسم‌اند و آن شش قسم‌اند ... آنچه در عرض و شهوق زیاده بود، غلیظ گویند و آنچه در هر دو ناقص بود، دقیق نامند و آنچه در میان غلیظ و دقیق بود، معتدل خوانند (اعظم خان۱، ۳۹)
۶. ⇅ دقیقیک. ۱۰.
ق۱۳. دقیق خردمند درنگرد که به‌جهت هوسی که از حاکم استرآباد درباب آبای روی داد چه مفاسد انگیخته شد و چه خون‌ها ریخته (رضاقلی خان، ۸/۱۰۹)
سه. (قید) ۱. (درمورد امری) با دقت و نکته‌سنجی.
ق۱۰. چنان به عهد تو طفلان دقیق حرف زنند / که عقل کل نکند فهم بعد سد تفهیم (نظیری، ۴۵۵) ║ ق۱۱. به وصف او رقم نکته تا دقیق زنم / خیال نازک او را درآورم به خیال (طالب آملی، ۵۲) ║ هرکه را بهره از دانایی و درستی خرد است می‌داند که چه دقیق فرموده‌اند (عبدالستار لاهوری، ۸۷) ║ ۱۳۳۱ش. در چشم‌های من دقیق‌تر نگاه کن! جز تو هیچ چیز در آن نیست (علوی۲، ۱۴۵) ║ ۱۳۴۳ش. خانم سرمدی دقیق کتایون را برانداز می‌کرد، گویی فکر نامطبوعی ذهنش را آشفته است (رادی۱، ۵۵) ║ ۱۳۸۷ش. از مطاوی کتاب می‌توان اطمینان حاصل کرد که مؤلّف اهل هرات است، به دلیل اینکه وقتی دروازه‌های هرات را توضیح می‌دهد بسیار دقیق سخن می‌گوید (شفیعی کدکنی: نامۀ بهارستان، ش۱۴-۱۳/۱۸۰)
۲. با دقت و بدون خطا.
۱۳۰۹ش. آیات الهی و آثار طبیعی و تمام مولدات طبیعت را خوب ببینید درست بفهمید و دقیق بگذرید نه مثل اشخاصی که چشم دارند و نمی‌بینند گوش دارند و نمی‌شنوند عقل دارند اما نمی‌فهمند (بهرامی: ارمغان، ش۱۱۸، ۶۳۸) ║ ۱۳۴۲ش. خود من ... جای خالی بیش از پانصد معلم را باز دقیق حساب کرده‌ام و با واقع‌بینی به چشم خودم دیده‌ام (آل‌احمد۹، ۷۹) ║ ۱۳۴۶ش. صدای زنگ در و عقربۀ ساعت چنان دقیق با هم مطابق بودند (ساعدی۵، ۱۴۵) ║ ۱۳۶۳ش. سه یا چهارساله بودم، دقیق نمی‌دانم ... از حیاط خانه به طبقة پایین که حوض‌خانه بود افتادم (ندوشن، ۱/۵۷) ║ ۱۳۷۰ش. تصاویر این فیلم با رنگ و سایه‌روشن و زاویۀ دید و تمام جزئیات لباس و اسباب صحنه و حالات صورت این‌جور دقیق در خاطر من مانده و آن‌طور که چند سال پیاپی ... خوراک شب و روز من بود (دوایی۱، ۱۳۲) ║ ۱۳۷۴ش. ادیبه جان دستپاچه شد، یا دقیق‌تر بگویم: ذوق‌زده شد. دنانیر ریزودرشت را چنگ زد و پرت کرد هوا و سرش را گرفت زیرش و فریاد زد: این‌همه پووول! (محمود۸، ۵۸) ║ ۱۳۷۷ش. مردی پشت میزی نشسته بود، کاغذ و قلمی به دست او داد: به سؤال‌ها مشروح و دقیق جواب بدهید (جولایی۲، ۱۷۵) ║ ۱۳۷۹ش. یادت می‌آید آخرین بار کی بود که همدیگر را دیدیم؟ من که یادم نمی‌آید. اما بار اولی که تو را دیدم دقیق یادم است (اخوّت۲، ۶۶)
۳. ⇅ دقیقیک. ۱۵.
۱۳۴۳ش. حسین ... با ساعتش ور می‌رفت. ساعت پرسید. بعد گفت: دقیق کار می‌کنه (فقیری، ۱۵۷) ║ ۱۳۷۰ش. اگر دستگاه‌های انتقال صدا منظم و دقیق کار کنند باز هم تماشاگر بخشی از مطالب را از دست می‌دهد چون میکروفون باید دست به دست خوانندگان تعزیه بچرخد (شبیه‌خوانان ایران در اصفهان: تئاتر، ش۱۵، ۱۸۷)
۴. سنجیده همراه با ظرافت و جزئیات.
۱۳۷۴ش. فلسفه بخوان آقای بدخش، اگر می‌خواهی که بتوانی درست و دقیق و مستدل و سنجیده سخن بگویی، باید فلسفه بخوانی (دولت‌آبادی۲، ۳/۴۷۴)
ترکیبات دیگر: به معنای دقیق کلمه؛ علوم دقیق؛ معا(ء) دقیق؛ نبض دقیق