وضعیت: «در حال ویراستاری»
سرشتن sereštan [گونۀ دیگر: اسرشتن]
(اسم) ۱. (درمورد انسان) آفریدن و خلق کردن ؛ اندرسرشتن ۳؛ در هم سرشتن ۶؛ سرشته کردن۸.
ق۴. کنون شاد بادی به خرّم‌بهشت/ که یزدانت از داد و مردی سرشت (فردوسی، ۵/۴۶۱) ║ ق۵. بسرشتند این آدمی را بر شتاب‌زدگی (سورآبادی۲، ۲/۶۴۴) ║ ق۶. گویی ذات بزرگوار او را از کرَم محض و سخای صِرف سرشته‌اند (ظهیری۱، ۱۲۵) ║ ق۷. سپاس مر خدای را که مرا بر این دو خوی سرشته که خدای و پیغامبر او آن را دوست دارند (مؤیّد خوارزمی، ۳/۳۶۶) ║ ق۸. نیست یک ذرّه ز مهر تو وجودم خالی / مگرم خالق بی‌چون به هوای تو سرشت (برندق خجندی، ۲۵۴) ║ ق۹. هر آدمی را که فریشته‌خوی سرشته‌اند، به تعظیم و اکرام به دارالسلام می‌خوانند (عبداللّه قطب، ۳۴۴) ║ ق۱۰. حور و فرشته را اگر از جان سرشته‌اند/ بوی محبت از گل آدم دمیده‌است (اهلی، ۷۹) ║ ق۱۱. نگذاشت شغلِ عشق به کار دگر مرا/ گویا که ازبرای همینم سرشته‌اند (قدسی، ۴۶۱) ║ ق۱۲. ما را ز آب و خاک مروّت سرشته‌اند/ بی‌رحم آن کسی که نیفتد به یاد ما (تأثیر، ۲۴۷) ║ ق۱۳. یک طایفه را بهر مکافات سرشتند/ یک سلسله را بهر ملاقات گزیدند (فروغی بسطامی، ۱۶۳) ║ ق۱۴. طینتِ هر یک را خدا به آب رحمت سرشته (تربیت، ۱/۴۶۳) ║ ۱۳۱۶ش. چرا انسان را مخلوطی از خطا و شبهه سرشته‌اند؟ (نفیسی۲، ۵۹) ║ ۱۳۴۸ش. وقتی داشتند مرا می‌آفریدند، می‌سرشتند، کسی آن گوشه خداخدا نمی‌کرد (شریعتی، ۱۵) ║ ۱۳۷۴ش. و نگاه کن به شتر، آری/ که چگونه ساخته شد، باری ـ نه ز آب و گِل، که سرشتندش/ ز سراب و حوصله پنداری (بهبهانی، ۹۶۹)
۲. ( محلول) ؛ ← آمیختن۱ یک ۱ الف؛ در هم سرشتن۱.
ق۴. بِسا این دو سه بار اندر به یک جام/ به طلخِ {=زَهره} گاو بسْرِش تا شود تام (میسری، ۸۰) ║ ق۵. [آزادرخت] وگر اطراف چوبش بکوبی و بیفشاری، آبش با انگبین بسرشی، برابریِ زهرهای قاتل کند (موفّق هروی، ۳۱) ║ ق۶. [بوران‌دخت] نُقل و شراب همه در خون بسرشت و هرچه در کوشک کنیزک و خادم بود، همه را بکشت (طرسوسی، ۱/۵۵۸) ║ ق۷. خرما را در این آب حبله تر کنند. پس از آن خرمادانه بیرون کنند و بکوبند و به انگبین بسرشند (دنیسری، ۱۴۷) ║ ق۸. بیا ساقی آن می که حور بهشت/ عبیر ملایک در آن می‌سرشت (حافظ، ۲/۱۰۵۴) ║ بعد از قی کردن گل‌شکر و سکنگبین با یکدیگر بسرشند و بدهند (نجم‌الدین شیرازی، ۱۵۸) ║ ق۹. همه کام محبّت تلخ‌کامی است/ که این معجون به زهر غم سرشتند (عصمت بخارائی، ۲۹۳) ║ ق۱۰. حور و پری به خواب نبیند فرشته هم/ این چاشنی که با گِل آدم سرشته‌اند (اهلی، ۲۲۳) ║ ق۱۱. بر جای آن نمک را با زردۀ تخم‌مرغ سرشته، پر کنند و محکم ببندند که آن اسب از آن زخم شفا یابد (بیگدلی، ۲۸۳) ║ ق۱۲. چون هفت درم افتیمون را کوبیده و با هفت درم سکنجبین ساده سرشته، بیاشامند، اسهال سودا به قوّت نماید (عقیلی خراسانی، ۱۴۳) ║ ق۱۳. زهری جانگزا در طعامش سرشتند و فرش عمر او را درنوشتند (دنبلی، ۱۷۲) ║ ق۱۴. هر قطرۀ خون کز بدنت ریخته شد ما/ برداشته با خون دل خود بسرشتیم (؟: انجمن تبریز، ۱/۳۹۲) ║ ۱۳۳۵ش. در آن گِل چهار عنصر ترکیب و سرشته شده‌است (الهی قمشه‌ای، ۱/۲۱۸) ║ ۱۳۷۱ش. چون داخل کدو را از زنگِ آهن پُر کرده، پس از شش هفته آبِ او را با حنا سرشته، ببندند، بهترین و پررنگ‌ترین خضابِ مو بوده (شهری۱، ۵/۴۰۳)
۳. قرار دادن و نهادنِ چیزی در چیزی دیگر.
ق۴. نمک و مغزِ گوز و پاک‌روغن/ به انجیر اندرون باید سرشتن (میسری، ۲۱۴) ║ ق۵. بارخدایا شهوت اندر خاک آدم تو سرشتی مر آبادانی عالم را (هجویری، ۴۷۴) ║ ق۶. اصلِ همه سعادت‌ها و کیمیای همه دولت‌ها در گوهر آدمی سرشتند (ابوروح، ۳۱) ║ ق۷. آفریدگار تعالی عقل و حیا در غریزت ایشان سرشته باشد (عوفی۶، ۷) ║ ق۸. خدا این‌چنین بر سرِ ما نوشت/ سرشتی چنین در گِل ما سرشت (عضد یزدی، ۲۳۲) ║ ق۹. اسکندر آن‌زمان که هری را نهاد پی/ گر داشتی ز دولت و اقبال شه خبر ـ در وی به‌جای خاک سرشتی همه عبیر/ در وی به‌جای سنگ نهادی همه گهر (عبدالرزاق سمرقندی، ۲/۱۸۴) ║ ق۱۰. در نهادِ ما عبودیت سرشته از الست/ نقش آب و خاک ما طوعاً اطَعنا ساخته (نظیری، ۴۸۳) ║ ق۱۱. سرشتند آتشی در سینۀ من/ که کردم قعر دریا کنج گلخن (نوعی، ۳۱۷) ║ ق۱۲. یکی در نگه ناز لیلی سرشت/ یکی بر جبین نام مجنون نوشت (بیدل، ۳/۶۱۱) ║ ق۱۳. فلک در مزاج تو این خو سرشت/ قضا بر جبین تو این خط نوشت (یغما، ۱/۲۴۶) ║ ق۱۴. ای‌کاش دهقان جهان تخم عشق را در مزرعۀ وجود بشری نکِشتی و مکوِّن حقیقی مادۀ محبّت را در هیولای انسانی نسرشتی (طالبوف۱، ۱۲۶) ║ ۱۳۱۵ش. آن اصول را جز از چند فقره تخمه‌های حقایق که در روحِ ما سرشته شده‌است، فرانگیرم (فروغی، ۱/۲۷۵) ║ ۱۳۳۰ش. به دلْش ایزد خرد هشته به گِلْش انصاف بسرشته/ به پیشانیش بنوشته خط گیتی‌ستانی را (بهار، ۱/۲۶۵) ║ ۱۳۶۸ش. طبیعت در نهاد هرکس استعداد و قریحه‌ای سرشته که همان مقدر او می‌باشد. قریحه و استعدادی که با آن افراد بلند و پَست و زبردست و زیردست و عزیز و ذلیل می‌گردند (شهری۲، ۲/۲۷۰)
۴. ساختن و پدید آوردنِ چیزی (آمیختن۱، یک ۴) ؛ در هم سرشتن ۳؛ سرشته کردن۲.
ق۴. و گر بهتر نگردد گو ز آهک/ یکی مرهم سِرش بی ریب و بی‌شک (میسری، ۱۷۹) ║ ق۵. تیغ او از خشم وز حلمش سرشته شد مگر/ زان که همچون خشم او تیز است و چون حلمش گران (عنصری۱، ۲۷۴) ║ ق۶. عقدی است که در اول بسته‌اند و عطری است که در ازل سرشته‌اند و خلعتی که در کارگاه ازل بافته‌اند (میبدی، ۳/۵۵۶) ║ ق۷. جوزا به نم سرشک پروین/ در کاهکشان سرشته گلزار (اسفرنگی، ۲۲۷) ║ ق۸. ندانم کلک من از چه سرشتند/ که نقش خوش حساب او نوشتند (نخشبی، ۳۷۶) ║ ق۹. بنیانِ قصرِ حیات را بنّایان غم به گِل الَم سرشته‌اند (میرخواند، ۲/۳۴) ║ ق۱۰. این آه و ناله عرفی از آتش سرشته‌اند/ مگشای لب مباد که تأثیر می‌کنند (عرفی، ۱/۵۲۵) ║ ق۱۱. دل زهاد را از گِل سرشتند/ گل عشاق از جان آفریدند (فیض کاشانی، ۱۳۵) ║ ق۱۲. از عدل و فضل و رأفت و سطوت سرشته‌اند/ ارکان دولتت که مصون باد از انهدام (نشاط، ۲۱۸) ║ ق۱۳. گویی خاکش را از زمرّد سرشته و در زمینش به جای خوشه‌های گندم سبیکۀ طلا کِشته بودند (اختر، ۲/۱۵۲۹) ║ ق۱۴. غلام همّت آنم که خاکِ عشق سرشت/ مرید فکرت آنم که راه اُنس نبشت (ادیب‌الممالک، ۲/۷۵۸) ║ ۱۳۴۰ش. داروی دیگر سرشته بود که تابستان بر تن خود می‌مالید و موی‌ها از تنش می‌ریخت (فروزانفر، ۲۹۵) ║ ۱۳۶۲ش. شنیدم در اسطوره‌های زرتشتی هم چنین معنایی هست. زندگی روان ادامه پیدا می‌کنه تا روزی مواد اصلی بدن جمع و ازنو سرشته و روح به کالبد برگرده (فصیح۱، ۱۹۱)
۵. همراه کردن دو یا چند چیزِ معمولاً معنوی با هم ؛ ← آمیختن۱ یک. ۸؛ اندرسرشتن ۲؛ در سرشتن ۴؛ در هم سرشتن ۲؛ سرشته کردن۳.
ق۴. پس آن نامۀ زال پاسخ نبشت/ روان را بدان پاسخ اندر سرشت (فردوسی، ۱/۲۶۹) ║ ق۵. در سخنم تخم مردمی بسرشته‌ست/ دست خدای جهان امام زمانم (ناصر خسرو۱، ۱/۲۱۱) ║ ق۶. مولی تعالی راحت‌های دنیا با رنج آمیخته کرده‌است و مزه‌های وی را با درد سرشته‌است (عبدالله قلانسی، ۲۸۳) ║ ق۷. هیچ دید دو چشم تو هرگز مانندِ من که بگشاید به افسون هر قفلی را و برده گیرد به جادوی هر خُردی را و بسرشد جِد را به آب هزل؟ (مقامات حریری، ۳۵۳) ║ ق۱۰. عرفی ریای تو به فضولی سرشته‌اند/ کز طاعت تو بوی ریا می‌توان شنید (عرفی، ۱/۸۹۲) ║ ق۱۱. خونم به زهر شست و نشاطم به غم سرشت/ کیفیتی که طبع گل و باده شاد اوست (نوعی، ۱۰۰) ║ ق۱۲. دستِ قضا حلاوت آن را با لذّت جان سرشته (مهدی استرآبادی، ۴۰۹) ║ ۱۳۲۴ش. هر محنتی ز سیلی استاد برده‌ایم/ با عشق‌ها سرشته و با خون چکانده‌ایم (حمیدی، ۱۴۷) ║ ۱۳۴۵ش. [داستان‌پرداز] قصّه‌های عشق، جنگ، حیله و تدبیر با یکدیگر چنان به‌لطف سرشته که داستانی دلپذیر به‌وجود آورده‌است (یوسفی، ۱/۲۲۵)
۶. (درمورد خوشبوکننده‌ها) با افشاندن یا مالیدن آن‌ها جایی یا چیزی را خوشبو و باطراوت کردن (آمیختن۱، یک ۹).
ق۴. بیاراست ایوان‌ها چون بهشت/ گلاب و مِی و مُشک و عنبر سرشت (فردوسی، ۱/۲۵۸) ║ ق۵. رضوان که همی عنبر زلف تو سرشت/ یک نقطه همی‌چکید و بستوده بهشت (قطران، ۵۲۵) ║ ق۶. بزمی آراست چون بساط بهشت/ بزمگه را به مُشک و عود سرشت (نظامی۵، ۲۴۷) ║ ق۸. هر عطر که در طینت گل باد سرشته‌است/ گردی است که از خاک رهت بیخته‌باشد (عماد فقیه۱، ۱۰۱) ║ ق۹. سبزه به گل غالیۀ تر سرشت/ پیش گل اوصاف خط او نوشت (جامی۳، ۱/۴۹۹) ║ ق۱۳. ابر آمد و زمین به گلاب و به می سرشت/ گل کرد باد بر سر می‌خوارگان نثار (سروش، ۱/۷۲۵)
۷. (درمورد نان و دیگر خوراکی‌ها) آماده کردن و پختنِ آن.
ق۴. ای آن کس‌هایی که بگرویدید، اندرمشوید در خانه‌های پیامبر، مگر که دستوری دهند شما را به طعام خوردنی. نه چشم‌دارندگان باشید به خبر سرشتن آن را (قرآن پارس، ۱۶۶) ║ ق۶. [آدم] خواست که بخورد، خطاب آمد که صبر کن تا سرشته شود (سمعانی، ۶۳۲) ║ ق۸. شب تاریک دوک رشتن او/ روز نانی به خون سرشتن او (اوحدی، ۵۳۳) ║ ق۹. بفرمود تا به پیش خربنداد نان مله که به شیر سرشته بودند، [آوردند] (حسن قمی، ۲۴۷) ║ ق۱۰. حد بر کسی نیست که ... گوشتی خورد که او را در شراب پخته باشند یا نانی که به شراب سرشته باشند (خنجی۲، ۳۴۴) ║ ق۱۱. آشی که به رشک افتد ازو آش بهشت/ از آب حیاتش کف طبّاخ سرشت (میر داماد، ۹۴)
۸. آمیخته و ترکیب شدنِ دو یا چند چیز.
ق۴. ز گِل بوی گلاب آید از آن‌سان/ که پنداری گُل اندر گِل سرشتی (دقیقی، ۱۰۶) ║ درخشیدن تیغ و زوپین و خشت/ تو گفتی که زر اندر آهن سرشت (فردوسی، ۷/۲۵۲)
۹. مالیدن و آغشتن چیزی به چیز دیگر ؛ در هم سرشتن ۴؛ سرشته کردن۶.
ق۵. اندکی کثیرا کوفته، و به دست به سر کارد بسرشتن و با سه لقمه گوشت فربه نرم دادن، سودمند بوَد (ابوالحسن نسوی، ۱۳۰) ║ ق۶. بر جایگاه گَزیدگی نمک سوده و یا قطران سرشته، برنهند (جرجانی۱، ۶۳۷) ║ ق۸. ورق کنار، سرشتن بدان ریزیدن موی را سود دارد (نجم‌الدین شیرازی، ۲۵۰) ║ ق۹. چو بنوشت عنوان بر آن سرنبشت/ سخن‌هاش در عنبر تر سرشت (؟: بیغمی، ۲/۴۹۰) ║ ق۱۰. سیلی ازو رفت به باغ بهشت/ برگ و بر وی به حلاوت سرشت (عرفی، ۳/۲۴۰) ║ ق۱۲. حضوری داشتم در خلوتی با یاد گیسویی/ که عنبر می‌سرشتم رخنۀ دیوار می‌بستم (تأثیر، ۶۴۷) ║ ق۱۴. خاک وطن را به ظلم و جور سرشتیم/ زآن‌که در او نیست مرد پاک‌سرشتی (ادیب‌الممالک، ۲/۹۸۰) ║ ۱۳۷۵ش. به صورتش لایه‌ای از خاک سرشته شده بود و اشک دو خط کج ومعوج بر آن کشیده بود (مندنی‌پور۱، ۲/۷۲۵)
۱۰. خیس و مرطوب کردن چیزی با آب یا خون و مانند این‌ها (آغشتن یک. ۱) ؛ اندرسرشتن ۱؛ در سرشتن ۱؛ سرشته کردن۱.
ق۵. ده و شهر و دز هرچه دیدند پاک/ بکندند و با خون سرشتند خاک (اسدی۳، ۴۱۰) ║ آن قبضه به آب تسنیم بسرشت (تاریخ سیستان، ۳۹) ║ ق۶. دعاگوی ... اینک کاه دیوار و خاک درگاه شاه را به آب روی سرشته‌است (خاقانی۲، ۸۸) ║ ق۷. به خون دیده همی بسرشد حسود تو خاک/ بدان هوس که گِلی سازد آفتاب‌اندای (کمال‌الدین اصفهانی، ۲۱۳) ║ ق۸. روان بزغاله‌ای در دَم بکشتند/ به خونش جامۀ یوسف سرشتند (شاهین شیرازی: اشعار یهودیان، ۶۴) ║ ق۹. زردآبی که بر سرِ آن آمده بوَد، بریزد و باقی را بر خشتِ پختۀ نو آب‌نارسیده کند تا زود خشک شود. پس قدری را به آب صمغ بسرشَد و بدان کتابت کند (رسالهٔ کاغذ۴، ۶۲) ║ ق۱۰. شمشیر آبگون خاک و سنگ را رنگ یاقوت رمّانی می‌داد و خاک میدان را به خون بهادران می‌سرشت (روملو، ۱/۴۵۴) ║ ق۱۱. با خون دل غبار خطش را سرشته‌ایم/ مکتوب تازه‌ای به محبت نوشته‌ایم (اسیر شهرستانی، ۳۸۱) ║ ق۱۲. قرصی از گِل پاک که به آب سرشته باشند، همی‌نهند و به عصابه می‌بندند، زود اثر می‌کند (ارزانی، ۳/۹۰۴) ║ ق۱۳. رفتیم و پس از خود عمل خیر نهشتیم/ با آب گنه توشۀ عقبی بسرشتیم (مستوره، ۷۲) ║ ۱۳۷۴ش. تو از نسل اعراب صحرانشینی/ که در اوج تاریکی جاهلیّت/ به خون می‌سرشتند ریگ روان را (نادرپور، ۹۱۸)
۱۱. (درمورد آرد، خاک و هر چیز گَردمانند) با افزودن آب آن را ورز دادن و به شکل خمیر درآوردن ؛ در هم سرشتن ۵؛ سرشته کردن ۵؛ فاسرشتن.
ق۵. در جایی که آرد سرشته باشند یا بیزند، چون در آنجا خربزه برند، آن خمیر برنیاید (تحفة الغرائب، ۴۳) ║ خیره میازمای مر این آزموده را/ کز ریگ ناسرشت خردمند را خمیر (ناصر خسرو۱، ۱/۱۰۳) ║ ق۶. قیصر را بیاوردند تا گژ به دست خویش بسرشت و با گژ و خشتِ پخته استاد را یاری داد (طرسوسی، ۱/۳۵۴) ║ ق۷. یکی بر سرِ گور گل می‌سرشت/ که حاصل کند زآن گلِ گور خشت (سعدی۱، ۱۸۷) ║ ق۸. [رسول] خانه را برُفتی و اشتر را زانو ببستی و اشتر آبکش را علف دادی، با خدمتکار هم‌سفره شدی و خمیر با او بسرشتی (ابرقوهی، ۱/۳۴۰) ║ دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند/ گِل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند (حافظ، ۱/۳۷۴) ║ ق۹. بفرمای تا آرد بسرشند و عجین فطیر بپزند (ابوالمحاسن جرجانی، ۷/۷۸) ║ ق۱۰. آب و گِل تو را نیکو سرشته‌اند، اما لگد کم خورده‌است (فخرالدین صفی، ۳۱۴) ║ ق۱۱. قدری گل سرشویی را در سرکه بخیسانند و سفیدۀ چند عدد تخم مرغ را داخل کرده، بسرشند و در کرباس خام بیالایند (بیگدلی، ۲۹۱) ║ ق۱۲. با هم‌وزن آن سرگین گاو کوبیده، پیخته، به آب نمک همه را خمیر کرده، هفت روز آب نمک بر آن بپاشند تا خشک نگردد. پس خوب سرشته، ورزیده، استعمال نمایند (عقیلی خراسانی، ۴۹) ║ ق۱۳. [تعبیر] خمیر سرشتن دلالت بر تدبیر امری کند که از آن فایده‌ای یابد (نوری، ۱/۵۰۰) ║ ق۱۴. همان طبیعتی که گِل مرا چنان سرشته‌است که به هیچ چیز از صنایع او خوش نباشم (عارف، ۱۵۵) ║ ۱۳۱۲ش. [طبیعی‌دان] برای اینکه انتقام بگیرد، دلایلی اقامه کرد که انسان گُل سرسبد آفرینش نیست و گِلش را ملایک نسرشته‌اند (هدایت۶، ۱۵۵) ║ ۱۳۴۳ش. جمله کر بودند اهل منزلش/ با کران گوئی سرشتندی گِلش (روحانی، ۱۴۶) ║ ۱۳۶۸ش. ملایک درِ میخانه را می‌زنند و ... برای ایجاد همین انسانِ ظلومِ جهول گِلی را که منشأ طینت آدم است، سرشتن می‌گیرند (زرّین‌کوب۲، ۶۳۶)
۱۲. پیوند دادنِ امری معنوی با جان و ذات کسی به گونه‌ای که آن امر ویژگیِ برجستۀ آن شخص شده باشد (آمیختن۱، یک ۱۰).
ق۵. با دل و با دست تو جود و هنر بسرشته‌اند/ چون لطافت با روان و چون طبیعت با بدن (ازرقی، ۶۴) ║ ق۶. در گِل آدم حرص و امل بسرشت ... و هیچ کالبدی نیست که در وی حرص و امل نیست، لکن در تنی بیشتر است و در تنی کمتر (ابن قضاعی، ۳۲۷) ║ ق۷. بنده‌نوازی و رحمت و کهترپروری در ذات شما و آبا و اجداد شما حق تعالی به عنایت خود سرشته‌است و ودیعت نهاده (مولوی۴، ۲۴۰) ║ ق۸. مِهر تو سرشته‌اند گویی ز ازل/ ای نور دو دیدگان من با دل من (جهان‌ملک، ۵۴۸) ║ ق۹. حقّ سبحانه و تعالی محبّت و ولایت ما در طینت ایشان سرشته‌است و وجود ایشان مستقر و قرارگاه آن گردانیده (حسن قمی، ۱۰۰) ║ ق۱۰. شیوهٔ متابعت خاندان هدایت‌نشان و دودمان ولایت‌مکان اهل بیت از روز ازل در طینت پاکیزه‌سرشت آن حضرت سرشته‌اند (اسناد شاه طهماسب، ۴۹) ║ ق۱۱. افتادگی در آب و گِل ما سرشته‌اند/ باشد چو نقش پای زمین‌گیر گرد ما (صائب، ۱/۳۶۹) ║ نسرشته‌اند در گِلم الّا هوای دوست/ سر تا به پای من همه هست ازبرای دوست (فیض کاشانی، ۵۵) ║ ق۱۲. ازبس که آرزوی تو در وی سرشته‌اند/ بعد از وفات خاک مرا نرخ کیمیاست (نجیب کاشانی، ۱۲۱) ║ ق۱۳. با اینکه رشکم در آب و گِل نسرشته‌اند و آز بر جان و دل ننوشته، بر آن به نورۀ والا و بنیاد بلندبالا ... همواره رشک می‌آرم و اشک می‌بارم (یغما، ۲/۶۵) ║ ق۱۴. کلک و دفتر برداشتم و این فقره را نگاشتم که ابنای زمان را به اقتضای فطرت خصلت حسد را با جان در جسد سرشته و بر پیشانی آن‌ها این صفت ناپسند نوشته‌است (حسن فسایی، ۱/۶۷۹) ║ ۱۳۲۳ش. فراموش نفرمایید که سعدی اهل شیراز است و مثلِ همۀ شیرازی‌ها خمیره‌اش را از روز اول با عشق و جمال‌بازی سرشته‌اند (جمالزاده۳، ۱۷۸) ║ ۱۳۴۹ش. فرزندِ آدم بر زمین می‌رود، اما روی واپس دارد، که او را گِل به حسرت سرشته‌اند (بهآذین۳، ۸۱)
۱۳. (مخلوط) ؛ ← آمیختن۱ یک ۱ ب؛ اندرسرشتن ۴؛ در سرشتن ۲؛ در هم سرشتن ۱۰؛ سرشته کردن۴.
ق۵. لختی آرد خمیر کنند و بوره با آن بسرشند. چون در سرکه فکنی، دروقت برجوشد (شهمردان۱، ۵۴۱) ║ ق۶. گلش فرمود در شکّر سرشتن/ به شیرین نامه‌ای شیرین نوشتن (نظامی۳، ۴۳۲) ║ ق۷. می‌خند چون گل، چون برکَندت/ تا بسرشدت در شکّر من (مولوی۱، ۴/۲۸۴) ║ ق۸. علاج دیگر آن است که چرم ورزیدۀ ادیم و سریش با هم بباید سرشتن و پی دست اسب باید اندود (محمد بن محمد، ۱۲۴) ║ ق۱۰. هر آن دارو که حکم نیشتر داشت/ به‌هم بسرشت و آنگه بانگ برداشت (عرفی، ۳/۱۱۹) ║ ق۱۱. هر گُل که به خاک داشت پیوند/ بسرشت به گِل به‌سان گُلقند (کلیم، ۱۹۹) ║ ق۱۲. برگ حنای خشک و موم با هم سرشته، شیاف سازند (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۰۳۲) ║ ق۱۳. آن بادهٔ ناب ده که پنداری/ با لاله سرشته‌اند ریحان را (قاآنی، ۲۹)
۱۴. (در مورد مال دنیا) به دست آوردن و ذخیره کردنِ آن.
ق۵. سخن اندر اسم «اللّه» ... هر حرفی از این حرف‌ها معدن است. ... برابر است حرف‌های نام خدای با معدن‌های خیر اندر دو عالَم. ... آب، معدن گرد کردن و سرشتن است و زمین معدن نگاه داشتن و بسیار گردانیدن است و بزرگ کردن (ناصر خسرو۴، ۷۹)
۱۵. پدید آمدن و ایجاد شدن ؛ در هم سرشتن۸.
ق۶. از آفرین سرشت وز الطاف کردگار/ آنگه که آفریده شد آدم ز آب و طین (سوزنی۱، ۲۴۹) ║ ق۷. آن را که ز می سرشت طینت/ بی می نفسی نگیرد آرام (عراقی، ۱۲۹) ║ ق۸. از خوی تو بس گل که به خونابه سرشتم/ تا خود بدین خوی و نهاد از چه سرشتی؟ (اوحدی، ۳۷۶) ║ ق۱۱. از مهر علی طینت هرکس که سرشت/ هرچند بود همیشه در دیر و کنشت - در دوزخ اگر درآورندش به مثَل/ جا گرم نکرده می‌برندش به بهشت (میرزا طاهر وحید: ابوالحسن قزوینی، ۷۷) ║ ق۱۲. از لطف سرشت کفش پایش/ بی‌رو چو جفای دلگشایش (تأثیر، ۱۹۲) ║ ق۱۳. گفت حق: چون گریه‌ات از غم سرشت/ نی ز بیم دوزخ و شوق بهشت (احمد نراقی، ۲۳۴) ║ ق۱۴. طینت خاصان حق از طینت حیدر سرشت/ مصطفی نام علی را بر ضمیر دل نوشت (نسیم شمال، ۱/۹۴)
۱۶. پیوند یافتن و آمیخته شدنِ امری معنوی با جان و ذات کسی به گونه‌ای که آن امر ویژگیِ برجستۀ او شده باشد ؛ در هم سرشتن۷.
ق۶. چنان ثنای تو در طبع‌ها سرشت که مرغ/ به شاخسار همی جز ثنات نسراید (سنایی۱، ۱۰۶۸) ║ ق۷. هر دل که در او نور محبّت بسرشت/ خواه اهلِ سجاده گیر و خواه اهلِ کنشت (اوحدالدین کرمانی، ۲۰۷) ║ ق۹. به سودایت سرشت آب و گل من/ به دیدار تو حل شد مشکل من (قاسم انوار، ۲۵۹) ║ ق۱۱. به ملامت سرشت مشت گِلم/ نه نصیحت شنید گوش دلم (فیّاض لاهیجی، ۲۱۰)
۱۷. خیس و مرطوب شدنِ چیزی با آب یا خون و مانند این‌ها.
ق۶. به هر مرزبان خطّی از خون نوشت/ که در مرز ما خاک با خون سرشت (نظامی۷، ۳۸۳) ║ ق۱۱. مغزت به خون سرشت پنبه در دماغ/ وز بهر روح رایحه زین بوستان مخواه (نوعی، ۳۳۹)
۱۸. خوردن.
ق۶. زنبور خزر فضلۀ لطف تو سرشته/ آهوی ختن کِشتة خُلق تو چریده (انوری، ۱/۴۴۲)
۱۹. دمیدن جان و روح در جسم.
ق۷. فصل بهاران چون اعتدال هوا، به نفحات صبا، جان در قالب نامیه دمیدی و نقش‌بند طبایع به‌واسطۀ فیضان نور روح در بدن نبات سرشتی (فرائد السلوک، ۱۵۰) ║ ق۸. دست قدرت، به اعتدال هوا از دم نسیم صبا، جان در قالب نامیه دمید و نقش‌بند طبایع، به صنایع گوناگون از فیَضان امطار، ارواح در ابدان بنات نبات سرشت (فضل‌الله حسینی، ۹) ║ میان صحرایی که هوای آن از لطافت جان در طینت جماد می‌سرشت و عذوبت آبش آتش رشک در ماء معین تعبیه می‌کرد، ... به هم رسیدند (فضل‌الله حسینی، ۱۶۴)
۲۰. کُشتن و از میان بردن.
ق۱۰. آهنین‌پنجۀ تیغش به اجل گفت که من/ فوج در فوج سرشتم چو به میدان رفتم (عرفی، ۲/۲۸۰)
۲۱. همراه و آمیخته و عجین بودن چیزی با چیز دیگر ؛ در سرشتن۳.
ق۱۱. بر عقلای دهر و دانش‌پژوهان صاحب‌بهر ظاهر و روشن و باهر و مبرهن است که عنصر معنوی قرب سلاطین با خون سرشته شده (اسکندر بیک، ۲/۹۲۳)
۲۲. دربر گرفتنِ چیزی و آمیخته و عجین شدن با آن.
۱۳۱۶ش. هرچه در آن ده دوازده سال شنیده‌اید و آموخته‌اید، چنان اندیشۀ شما را مخمّر کرده و چنان روحِ شما را سرشته‌است که به هیچ نیرویی نمی‌توانید اثر آن را بزدایید (نفیسی۲، ۸۵)
۲۳. (درمورد خون) ریختن و جاری کردنِ آن.
۱۳۲۴ش. گر نخواهم ز غمت خونِ دل خلق سرشتن/ سرخط مرگ کسان ز آمدنت بازنوشتن (حمیدی، ۴۶)
برهم سرشتن
۱. آمیختن و ترکیب کردنِ مادّه‌ای به مادّهٔ دیگر.
ق۴. که گزمازک بوَد با قاقیا به/ همه برهم سرش بر درد برنه (میسری، ۵۲) ║ همه برهم سرشته نرم کرده/ و مرهم کرده به آتش گرم کرده (میسری، ۲۰۸)
۲. آمیختن و افزودن سخنی به سخن دیگر؛ به‌هم بافتنِ سخن.
ق۱۲. مقارن آن عمّال آن سرکارات، که به پای آن حساب آمده بودند، از شدت ضرب و شتم نادری دروغ‌ها بر هم سرشتند (مهدی استرآبادی۲، ۴۲۴)
به هم سرشتن
۱. در هم آمیختن و مخلوط کردنِ دو یا چند چیز.
ق۵. اگر باز شب‌کور شود، زِفت رومی در روغن زیت به‌هم باید سرشتن و به گلوی باز نهادن (ابوالحسن نسوی، ۱۲۶) ║ ق۶. هر بامداد برگ مورد و میویز منقّی دانه بیرون کرده و کوفته و به‌هم سرشته، مقدار جوزی بخورد (جرجانی۱، ۳۸۲) ║ ق۷. آن نبات را برگرفتم و با آرد به‌هم سرشتم و نان پختم. نان سپید آمد و کراهتِ طعم از او برفت (ابوبکر کاسانی، ۲/۶۳۴) ║ ق۸. می‌سرشت این چهار جسم به‌هم/ مدّتی تا تمام شد مجنون (اوحدی، ۶۵) ║ ق۱۰. ثنای صاحب و مدح تو همچو شیر و شکر/ به‌هم سرشتم و بگرفت شکل وحدانی (عرفی، ۲/۳۹۰) ║ ق۱۱. چو الفاظ معانی برنوشتم/ به هم چون رنگ و بو و گل سرشتم (منیر لاهوری، ۲۴۷) ║ ق۱۲. حنا و موم به هم سرشته، شیاف سازند (ارزانی، ۳/۹۳۴) ║ ۱۳۲۰ش. کارآگهی که آب و گِل ما به‌هم سرشت/ بر من فزود آنچه که از خلقت تو کاست (اعتصامی، ۱۸۷) ║ ۱۳۴۴ش. چکمه‌های سنگین سربازان جادّه‌ها را هموار و سنگ‌فرش را خراب می‌کرد و گل و لای ماه اوت را به‌هم می‌سرشت (بهآذین۵، ۱/۳۶۵)
۲. آفریدن و ایجاد کردن.
ق۱۱. چه دلم خوری شفایی که به لاغم آشنایی/ به‌نبرد آسمان رو که به هم سرشت ما را (شفائی، ۲۵۷)
به‌هم (بر / در) سرشتن
آمیختن و درهم کردن.
ق۵. نهانی یکی نامه نزدش نبشت/ خط و خون دیده به‌هم برسرشت (اسدی۳، ۲۵۶) ║ سیاه و سپیدی به‌هم درسرشت/ مرآن گفته‌ها بر شمامه نوشت (ایران‌شاه۱، ۹۸)
در هم سرشتن
۱. ↑ سرشتن۲.
ق۴. همه درهم کن و زآن یک‌دو هفته/ فروهل تا شود درهم سرشته (میسری، ۱۰۷) ║ ق۵. گلاب و مشک را درهم سرشتند/ وزو بر پرنیان عهدی نبشتند (فخر گرگانی، ۴۱) ║ ق۱۱. باید که روغن تخم کدو و آرد جو در هم سرشته، در گردن اسب بندند (بیگدلی، ۲۵۲) ║ ق۱۲. بالای کوزه را به گِلی که در آن سبوس گندم و خطمی و نمک درهم سرشته باشند، گرفته، خشک نموده (عقیلی خراسانی، ۳۰) ║ ق۱۳. سیر و مغز گردکان ... با انجیر در آب طبخ نموده تا مهرّا شود. پس درهم سرشته، شربت آن را سه دِرهم با شراب بیاشامند (نوری، ۳/۲۳۶)
۲. ↑ سرشتن۵.
ق۵. چرا زا عهد خود کرده بگشتی/ وفا را با جفا درهم سرشتی (فخر گرگانی، ۵۲۹) ║ ق۸. روان را با خرد درهم سرشتم/ وز او تخمی که حاصل گشت کِشتم (حافظ، ۲/۱۰۴۷) ║ ق۱۳. گرفتم اینکه گفتم، فرمودی و پرده از رخسار این راز نهفته گشودی، دل و دستی که پخته‌ای و خامی در هم توان سرشت و نیروی گشاد و بستی که پشم و دیبایی بر هم توان بافت، کو؟ (یغما، ۲/۱۱۰) ║ ۱۳۷۹ش. ناله‌ها و زاری‌ها درهم سرشته می‌شود و سرشتِ هم می‌شود و تنومند می‌شود (محمود۲، ۲/۱۰۰۹)
۳. ↑ سرشتن۴.
ق۵. تو خود دانی سخن درهم سرشتن/ به نامه هرچه به باید نبشتن (فخر گرگانی، ۳۵۷) ║ ق۱۳. بر همان اندام و انداز و انجام و آغاز ژاژی تنک‌مایه و لاغی سبک‌سایه که خوی یاوه‌درای و خامۀ سردسرای قصاب از در آزمون و روی آرزو درهم سرشته است و بر پارچه پرندی نوشته، در کهنه نگارش‌های باستانی فرا چنگ افتاد (یغما، ۲/۲۳۳) ║ تا کی به مراد پیوندم و در تنگنای حسرت گشاد افتد، غزلی که حماسه و تحقیق درهم سرشته، نیاز شهود مبارک نوشته شد (یغما، ۲/۳۳۵)
۴. ↑ سرشتن۹.
ق۵. مداد و خون دل درهم سرشتم/ پس آنگه این جفا‌نامه نوشتم (فخر گرگانی، ۳۸۸) ║ نه بس بود آن‌که چون نامه نبشتی/ سخن با خون من درهم سرشتی (فخر گرگانی، ۴۴۴)
۵. ↑ سرشتن۱۱.
ق۶. چو شد خاک رهش درهم سرشته/ سجودش کرد صد عالم فرشته (عطّار۶ (؟)، ۱۲) ║ ۱۳۴۰ش. خداوند یکتا از چار حدِّ جهان و اصناف خاک‌ها قبضه‌ای برگرفت و چهل روز به‌دستِ مشیت و قدرت درهم سرشت و سپس از آن خاک شخص آدم را در وجود آورد (فروزانفر، ۳۴۴) ║ خدا گِل آدم را چهل صبح درهم سرشت (فروزانفر، ۴۸۶)
۶. ↑ سرشتن۱.
ق۶. حکم سابق صد جهان درهم سرشت/ هردمم ز آن نقش لوحی درنبشت (عطّار۸، ۱۱۸) ║ ق۱۳. تن آدم ایزد چو درهم سرشت/ ورا بر در بوستان بهشت (سروش، ۲/۸۴۸)
۷. ↑ سرشتن۱۶.
ق۶. عشق تو با جان من درهم سرشت/ من نه دوزخ دانم اینجا نه بهشت (عطّار۱، ۱۷۱)
۸. ↑ سرشتن۱۵.
ق۶. هرکه را این درد دل درهم سرشت/ محو شد هم دوزخ او را هم بهشت (عطّار۱، ۱۷۸)
۹. یکی کردن و به هم چسباندن دو چیز.
ق۷. نزَد تارک جنگ‌جویی به خشت/ که خُود و سرش را نه درهم سرشت (سعدی۱، ۱۳۷)
۱۰. ↑ سرشتن۱۳.
ق۸. آن گل ز عارض تو و شکّر ز لعل تو/ درهم سرشته‌اند و نهفتند در گهر (جهان‌ملک، ۲۷۷)
۱۱. خُرد و خمیر شدن؛ له و لورده شدن.
ق۱۲. از ضرب تفنگ بی‌درنگ جوانان نامدار باناموس و ننگ در خاک معرکۀ میدان به خون آغشته، و یا چون لالۀ حمرا درهم سرشته گردیدند (محمد مروی، ۱/۱۸۱)