وضعیت: «در حال ویراستاری»
مستنبط mostambet [جمع: مستنبطان، مستنبطین]
(صفت) ۱. (کسی) که با دقّت نظر و اندیشه امری را درک و از مجموعۀ اطلاعات نتیجه‌گیری کند // که استنباط (معنای ۱) کند.
ق۵. قول مر معنی را به منزلت هیولی‌ای است مر صورت خویش را که جز به میانجی از هیولی آن صورت مر جز مصوّر خویش را ظاهر نشود، اعنی تا قول نباشد معنی مر جز مستنبطِ معنی را معلوم نشود، چنان‌که تا چوب نباشد صورت تخت مر جز درودگر را پدید نیاید (ناصر خسرو۶، ۳۸۲) ║ ق۶. مستنبطان طریقت و سالکان راه حقیقت گفتند ظاهر آیت اشارت است به بهار عموم و باطن آیت اشارت است به بهار خصوص (میبدی، ۶/۴۴۱) ║ ق۷. مستخرج و مستنبط مر متوسط و معتدل را در اغذیه و ادویه بر هر نحوی که باشد، طبیب است؛ و صناعتی که به آن استخراج متوسط کند، طب است؛ و مستنبط مر متوسط و معتدل را در اخلاق، مدبّر مُدُن است و مَلِک؛ و صناعتی که به آن استخراج این متوسط کند، صناعتِ مدنی است (قطب‌الدین شیرازی۲، ۸۹) ║ ق۸. به‌درستی که ظاهر شده این اختلافات از عاجزی فهم مستنبطان و اقتصار کردن آنچه بر خاطرشان آید بی موازنۀ کتب و سنّت (علاءالدوله سمنانی، ۱۰۶) ║ ق۱۲. بر متتبّعان اخبار و مستنبطان آثار پوشیده و مخفی نماناد که ... به سمع همایون رسانیدند که ... اسیر بسیار از نواحی خراسان آورده‌اند، که در این بلاد به امر بندگی و خدمتگاری اشتغال دارند (محمد مروی، ۲/۸۲۵) ║ ق۱۴. مقتدای اعاظم امم، افتخار عرب و عجم، اعلم علما و افضل فضلا، مستجمع حقایق علوم و مستنبط دقایق حدود و رسوم، متمسک به الطاف ربّه‌الکریم، میرزا ابراهیم قدّس سرّه، مادام زندگانی مشغول افادت و افاضت مسائل دینیه ... بود (حسن فسایی، ۲/۱۰۴۲)
۲. (کسی) که از قرآن و منابع فقهی احکام فرعی شرعی استخراج کند // که استنباط (معنای ۲) کند.
ق۶. ابوجعفر بابویه فقیهی است مقدّم، و شیخ المفید مفتیی محترم، و مرتضی محققی است، و ابوجعفر طوسی مبرّزی است در دین، کذلک هریک را که اسامی یاد کرده‌است نه واضع‌اند نه صاحب مذهب، نه مطاع‌اند نه مقتدا، ناقلانی‌اند معتمد، مستنبطانی‌اند أمین کافی (عبدالجلیل رازی۲، ۲۹) ║ ق۸. این علم کشفی که مثمر رؤیت است، خالی نیست از اینکه بر این کس کشف شده یا از دیگری گرفته ... و اگر به علم اطلاع ندارد اما دل او آرام گرفته به سخن امامان مجتهدِ مستنبط ... و ترک آن معتقَد خود نمی‌گوید، او از عوام مقلدان است (علاءالدوله سمنانی، ۱۳۸) ║ ق۱۳. در مجلس درس، از هفتصد تا هشتصد، بلکه تا هزار نفر از طلاب و محصلین و فقها و مجتهدین و مستنبطین می‌نشستند (تنکابنی، ۴) ║ ۱۳۲۹ش. فقیه ... عبارت از عالِم بر احکام و مسائل فقهیه می‌باشد، ولی مجتهد کسی است که این احکام و مسائل را از ادله و مبادی استنباط کند. بعبارة اُخری فقیه عبارت از عالِم به احکام فقهی، ولی مجتهد عبارت از مستنبط احکام است (موسی جوان: کانون وکلا، ش۱۳/۲۵) ║ ۱۳۸۷ش. روحانیت و حوزه‌های علمیه به عنوان مستنبط و مبیّن اسلام و عرضه‌کنندۀ معارف اسلامی، وظیفۀ سنگین استخراج و ارائۀ طرح نظری و عملی اسلام را ... بر دوش می‌کشند (مجتبی الهی خراسانی: حوزه، ش۱۴۵/۱۵۳)
۳. (کسی) که علم یا فن یا مقوله‌ای معرفتی را کشف یا ابداع و یا قواعدی برای آن وضع کند // که استنباط (معنای ۳) کند.
ق۸. دوش چندان ذکر سرود کردی که من شراب‌ناچشیده سرمست شدم و سرودناشنیده بیهوش گشتم ... اکنون به زبان فصیح و بیان ملیح تقریر و تصویر کن که مستنبط و مستخرج علم موسیقی کیست (نخشبی۱، ۱۲۹) ║ ق۹. عطارد که مستنبط علوم و مستخرج احکام نجوم است، ارتفاع قوس‌النهار به دَرَج {متن: درجه} و دقایق حاصل کرد و طالع وقت مشتمل بر سعود دولت و سهم سعادت در زایجۀ آن ثابت گردانیده (حافظ ابرو۱، ۳/۲۳۷) ║ ق۱۰. این فرقۀ استنباطیه به اعتبار مستنبط اول و مواضع استنباط به چند فرقه متفرق شدند (احمد تتوی: خلاصةالحیاة، کتاب ماه علوم و فنون، ش۵۳/ ۳۴؛ ۱۳۹۰ش.) ║ ق۱۴. مستجمع حقایق علوم، مستنبط قواعد حدود و رسوم، حلّال مشکلات، کشّاف معضلات، علّام فهّام، حاجی شیخ یحیی امام جمعه و جماعت در سال ۱۲۴۷ در شیراز متولد شده (حسن فسایی، ۲/۹۸۶) ║ ۱۳۲۴ش. نگارنده احتمال می‌دهد که ... ارسطو نخستین مدوِّن منطق در دنیا، لااقل نخستین مستنبط آن نباشد (محمود شهابی: جلوه، ش۷-۸/۴۳۵)
۴. (کسی) که زیج و احکام نجومی و ارقام تقویم استخراج کند و بر اساسِ آنها وقایع آینده را پیش‌بینی کند // که استنباط (معنای ۹) کند.
ق۹. در احکام سنۀ مذکوره، ارباب نجوم که مستخرجان آثار تنجیم و مستنبطان {متن: مسطنبتان} ارقام تقویم‌اند، اکثری از دلایل اتصالات اجرام علوی حکم کرده بودند که: در اطراف ممالک مرض مهلک طاعون طغیان خواهد کرد (اسفزاری، ۲/۲۶۲)